100 lat więziennictwa w niepodległej Polsce

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Harmonogram.jpg

Służba Więzienna obchodząc sto lat swego istnienia aktywnie włączyła się w obchody stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości. Lutowe uroczystości z okazji Święta Służby Więziennej, które miały miejsce w całej Polsce, rozpoczęły ten cykl.

Szczegółowy harmonogram obchodów stulecia powstania Służby Więziennej: kliknij grafikę po lewej stronie.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 Uczestnicy Zjazdu Związku Pracowników Więziennych RP, 1930 r.

PIC_1-B-745-3 Uczestnicy zjazdu na&nbspdziedzińcu więziennym. Widoczny m.in. wiceminister sprawiedliwości Stefan Sieczkowski (siedzi w środku). 1930-09-18 - 1930-09-19.jpg

Uroczystość poświęcenia sztandaru Związku Pracowników Służby Więziennej w Wilnie, 1929 r.

PIC_1-B-744 Uroczystość poświęcenia sztandaru Związku Pracowników Służby Więziennej w&nbspWilnie. 1929-04.jpg

Związki zawodowe w przedwojennej Straży Więziennej

Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej powołano do życia w czerwcu 1919 r. Ówczesny związek zawodowy, obok rozwiązywania codziennych problemów, był zaangażowany w sprawy socjalne swoich członków. Dotyczyło to nie tylko funkcjonariuszy, ale także ich rodzin, a zwłaszcza dzieci. Takie były potrzeby odradzającej się Polski. W ramach związku działała m.in. Kasa Pogrzebowa, Komitet Uzdrowiskowy, Redakcja „Pracownika więziennego” i jego następcy, „Przeglądu Więziennictwa Polskiego”. W 1929 r. związek zajął się opracowaniem i dystrybucją jubileuszowej odznaki dziesięciolecia więziennictwa polskiego 1918-1928 oraz wydawnictwa albumowego pt. „Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego1918-1928”. Komitet Uzdrowiskowy dysponował willą „Orla Strzecha” w Świdrze k. Otwocka. Willa ta była zakupiona ze środków własnych związku i przez wiele lat pełniła funkcję uzdrowiska dla funkcjonariuszy i pracowników więziennictwa, a w okresie letnim ośrodka kolonijnego dla ich dzieci. Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej zakończył działalność w 15 marca 1933 r. Po utworzeniu w 1932 r. korpusu Straży Więziennej, Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej został z mocy obowiązującego prawa rozwiązany, a w jego miejsce powołano Kasę Wzajemnej Pomocy Funkcjonariuszów Straży Więziennej. Była to organizacja o charakterze socjalnym, a jej celem było niesienie pomocy materialnej funkcjonariuszom Straży Więziennej. Przynależność do kasy była dobrowolna, a członkami mogli być funkcjonariusze w stanie czynnym, emeryci, funkcjonariusze urlopowani i w stanie nieczynnym. Warunkiem było opłacanie składek określanych w stosunku do ostatniego uposażenia. Pomoc materialną kasy stanowiły wypłaty pośmiertne, pożyczki i bezzwrotne zapomogi.

Do Związku Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, po dziewięciu miesiącach od jego powstania, należało 95% pracowników więziennictwa.

Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej w chwili zakończenia działalności liczył 1 465 członków, skupionychw 85 oddziałach. Pod pojęciem „oddział” należy rozumieć więzienie. Najmniej licznymi oddziałami, liczącymi tylko po dwóch członków, były oddziały w Koronowie, Mławie i Świeciu. Największy był oddział w Wilnie-Łukiszki, liczący 82 członków. Prócz tego w ośmiu więzieniach było po jednym członku Związku. W okresie działania Związku odbyło się czternaście Walnych Zjazdów.
Po zakończeniu działalności Związku jego sztandar, zgodnie z uchwałą Zjazdu, został złożony w kaplicy więzienia mokotowskiego.

 

Zdjęcia ze zbiorów NAC.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Ryszkowski.jpg

 

Władysław Ryszkowski ps. „Babinicz”

Starszy strażnik Straży Więziennej na Pawiaku. W więziennictwie od 1932 r., na stanowisku strażnika w Komendzie Szkoły Straży Więziennej. W 1937 r. ukończył jako prymus Kurs Bezpieczeństwa i objął stanowisko zastępcy szefa działu administracyjnego w komendzieszkoły.

Tuż przed wybuchem wojny został zmobilizowany i przydzielony do 21 pułku piechoty, z którym walczył na obu frontach kampanii wrześniowej. 20 września 1939 r. dostaje się do niewoli sowieckiej i zostaje osadzony w więzieniu we Włodzimierzu Wołyńskim. Po zwolnieniu kilkukrotnie próbuje przekroczyć granicę radziecko-niemiecką, udaje się dopiero za trzecim razem. Do Warszawy dociera w listopadzie 1939 r. Decyduje się powrócić do służby od stycznia 1940 r. Nawiązuje kontakt ze SZP, a po zaprzysiężeniu został członkiem wywiadu KO Warszawa SZP/ZWZ. Pracując w bloku męskim więzienia, około 1942 r. przez kolegę nawiązuje kontakt z grupą Hammera (agenta Gestapo), kierowaną przez Niemców – i staje się jej nieświadomym współpracownikiem. W maju 1942 r. szef wywiadu więziennego KG AK przeprowadził rozmowy z Władysławem Ryszkowskim i wykazał mu agenturalny charakter grupy Hammera. Pozyskał go w roli podwójnego agenta z pseudonimem „Babinicz”. Dzięki jego działaniom zostało rozpracowane kierownictwo grupy, na których wydano wyroki śmierci.

Władysław Ryszkowski, na własną prośbę, uczestniczył czynnie w wykonaniu tych wyroków. Walnie przyczynił się do utrzymania dróg łączności pomiędzy uwięzionymi na Pawiaku a wolnością. Po wykonaniu wyroków śmierci na kierownictwie grupy, w tym na jej założycielu Józefie Hammerze, porzucił pracę w więzieniu ze względu na poszukiwanie jego osoby przez Gestapo. W maju 1944 r. na zlecenie Oddziału II KG AK przygotowuje plan rozbicia więzienia Pawiak i uwolnienia więźniów. W Powstaniu Warszawskim walczył w składzie batalionu „Zaremby”. Po kapitulacji osadzony w obozach jenieckich. W 1948 r. wyjechał do Australii.

Za swą działalność Władysław Ryszkowski został uhonorowany Krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Powstańczym. W 1992 r. minister sprawiedliwości przyznał mu Złotą Odznakę „W Służbie Penitencjarnej”.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 

odznaki ukończenia kursu.jpg4 odznaki.jpg

Odznaki przedwojennej Straży Więziennej

Na pierwszym zdjęciu odznaki absolwentów Szkoły Straży Więziennej Ministerstwa Sprawidliwości. Od lewej:

  • Odznaka ukończenia wyższego kursu Straży Więziennej (1934-39)
  • Odznaka ukończenia niższego kursu Straży Więziennej (1934-36), od 1936 r. odznaka niższego kursu wychowawczo-penitencjarnego.
  • Odznaka ukończenia niższego kursu służby bezpieczeństwa od 1936 r.
  • Odznaka instruktora Szkoły Straży Więziennej Ministerstwa Sprawidliwości.

Na drugim zdjęciu:

  • W prawym górnym rogu orzełek noszony na czapkach przez funcjonariuszy Straży Więziennej.
  • W lewym górnym rogu odznaka Centralnej Szkoły Więziennej Ministerstwa Sprawiedliwości (1923-1932).
  • W lewym dolnym rogu odznaka  5-lecia więziennictwa 1918-1923.
  • W prawym dolnym rogu  prototyp gwiazdy 10-lecia więziennictwa 1918-1928, wykonany w Londynie.

Odznaki ze zbiorów mjr. Jacka Moczulskiego.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 

Wiśnicz 222.jpg

dron.mp4.00_00_19_03.Still004.jpgWiśnicz 1111.jpg

Od klasztoru do więzienia - Zakład Karny w Nowym Wiśniczu

 

Zakład Karny w Nowym Wiśniczu, w którym pracuje blisko 160 funkcjonariuszy i przebywa ponad 400 osadzonych, powstał w murach Klasztoru Karmelitów Bosych, który zakładał Stanisław Lubomirski, głównodowodzący, po śmierci Hetmana Wielkiego Litewskiego Karola Chodkiewicza, wojskami polsko-litewskimi,  jako wotum wdzięczności Bogu po krwawej, ale szczęśliwie zakończonej zwycięstwem bitwie wojsk Rzeczpospolitej nad armią turecką pod Chocimiem. Jako miejsce lokacji Lubomirski wybrał wzgórze położone około 300 metrów od swojej rezydencji – wiśnickiego zamku. Klasztor miał pełnić funkcję nie tylko domu zakonnego, ale również obronną względem niżej położonego zamku. Posiadał nowoczesną jak na tamte czasu fortyfikację kleszczowo-bastionową rozbudowaną na narysie gwiazdy czterowierzchołkowej powstałej z czworokąta.  Kościół z kolei wybudowany został w stylu wczesnobarokowym, nawiązującym do architektury klasycznej. W czasie Potopu Szwedzkiego klasztor został zajęty przez Szwedów, którzy wycofując się z Polski zabrali z niego najcenniejsze łupy.

W roku 1782 klasztor został zlikwidowany z nakazu cesarza austriackiego Józefa II, pod władzą którego znalazła się niemal cała Małopolska. Cztery lata później w budynkach powstał dom poprawny oraz sąd kryminalny. Rok później obie instytucje zaczęły swoją działalność w ziemi wiśnickiej. Po burzliwej epoce napoleońskiej, w roku 1818 utworzono tutaj również sąd okręgowy, obejmujący swym zasięgiem cztery cyrkuły: tarnowski, sądecki, wadowicki i bocheński.  Trzydzieści sześć lat później dokooptowano kolejna instytucję, sąd szlachecki.

W 1868 r. polskie władze autonomiczne rozpoczęły modernizację obiektów klasztornych tworząc na miejscu ciężkie Więzienie Karne. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej w linii fortyfikacji (strona północno-wschodnia) powstał tu szpital więzienny. Z czasem również instytucje sądowe opuściły wiśnickie wzgórze lokując się w nowo wybudowanym budynku.

W okresie międzywojennym, wiśnickie więzienie było przeznaczone dla więźniów kryminalnych skazanych na ponad trzy lata. Kary więzienia odbywali tutaj również wojskowi. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, w lipcu 1939 roku więzienie przekształcono na Więzienie–Zakład Rzemieślniczy w Wiśniczu. Przebywało z nim 650 więźniów, zaś na jego terenie znajdowały się liczne i rozbudowane warsztaty:  tkacki, krawiecki stolarski, szewski, tartak. Hodowano trzodę chlewną. W samych tylko warsztatach tkackich pracowało ponad 200 osadzonych. Nadzór nad pracującymi sprawowali  albo dozorcy, albo przyjmowani pracownicy cywilni.

W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali budynki więzienia i kościoła, materiał ze zniszczonego kościoła wykorzystano przy budowie rezydencji gubernatora Hansa Franka w Przegorzałach i Krzeszowicach. Jeszcze w grudniu roku 1939 zorganizowano w nim obóz koncentracyjny dla więźniów politycznych. W trakcie okupacji w wiśnickim więzieniu zmarło albo zostało zabitych 885 osób, zaś przetrzymywano polskich jeńców wojennych, oraz więźniów politycznych w drodze do niemieckiego obozu w Oświęcimiu. Po okupacji hitlerowskiej w Nowym Wiśniczu trzymano przedstawicieli podziemia antykomunistycznego,  m.in. Michała Szuberta „Długiego”, czy Marcina Żyłę „Burzę”, zaś po ogłoszeniu stanu wojennego internowano tam ponad 130 działaczy opozycji.

Więzienie pełniło swoją funkcję do 1990 roku, kiedy po zmianach ustrojowych zdecydowano o likwidacji jednostki z uwagi na zły stan techniczny. Na prośbę załogi oraz lokalnej społeczności minister sprawiedliwości zgodził się na przeprowadzenie prac remontowych mających na celu utrzymanie funkcjonowania jednostki oraz miejsc pracy dla funkcjonariuszy i pracowników zakładu karnego.

Obecnie w wiśnickich murach więziennych znajduje się Centrum Kształcenia Ustawicznego, Przedsiębiorstwo Państwowe Robut. Planuje się rozbudowę jednostki o nowe budynki mieszkalne. 

Zdjecia ze zbiorów NAC

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

AŚ Gliwice KOSTKA.jpg

 

„Kostka”

Odzież osadzonego, używana w ciągu dnia, była codziennie po apelu składana w tzw. kostkę i wystawiana na taborecie przed celą mieszkalną razem z obuwiem. Osadzony pozostawał w porze nocnej w samej bieliźnie. Miało to zapobiegać ucieczkom osadzonych. Wymóg wystawiania „kostki” zniesiono w roku 1990.

Na zdjęciu obok: oddziałowy w trakcie kontroli tzw. kostki, Areszt Śledczy Gliwice, lata 80. Fot. Bohdan Żyła.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Przykazania.jpg

10 przykazań dla polskiego pracownika więziennego

„Pracownik Więzienny” nr 9, 1922 r.

1. Bądź zawsze przytomnym i trzeźwym.

2. Bądź punktualnym i systematycznym.

3. Bądź dla każdego grzecznym i bezwzględnie stanowczym.

4. Bądź tak silnym, aby nic nie zmąciło twej równowagi.

5. Wykonywaj ściśle i szczegółowo wszelkie zarządzenia władzy zwierzchniej.

6. Odszukaj w każdym podwładnym (więźniu) jego wartość wewnętrzną i daj mu to odczuć.

7. Myśl wyłącznie o zajmowanym posterunku, a broń Boże podczas pełnienia obowiązków służbowych nie śpij.

8. Zapomnij o błędach przeszłości, a staraj się o lepsze wyniki w przyszłości.

9. Poświęcaj tyle czasu na uświadamianie własne, abyś go nie miał na krytykę innych.

10. Zachowaj zawsze pogodne usposobienie i miej uśmiech dla każdego spotkanego żywego stworzenia.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

wołów 13.jpg

 

www.jpg

Krótka historia Zakładu Karnego w Wołowie

Wiosną 1891 roku na zlecenie Pruskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, na terenie ówczesnej Polskiej Wsi (Polnischdorf), przystąpiono do budowy gmachu okręgowego zakładu karnego. Budowa obiektu o łącznej powierzchni użytkowej blisko 20 000 m2 trwała ponad dwa lata. Projekt zakładu, według szkiców Ministerstwa Robót Publicznych, wykonał powiatowy inspektor budowlany Baumgart z pomocą rządowego mistrza budowlanego Kitschlera. Konieczność uruchomienia na tym terenie nowego zakładu karnego o systemie celkowym wynikała z istniejącego przeciążenia dawnego więzienia pomocniczego. Efektem pierwszego etapu inwestycji był wzniesiony kompleks budynków z czerwonej cegły, w których zlokalizowano cele dla 510 więźniów, pomieszczenia administracji, izbę chorych, bramę główną, pomieszczenia gospodarcze oraz 35 mieszkań służbowych dla personelu. Obiekt zbudowany został w systemie pensylwańskim na planie krzyża. Od momentu wybudowania do końca drugiej wojny światowej wołowskie więzienie ugruntowało sobie pozycję jednego z najcięższych w Niemczech. Początkowo, aż do 1924 roku, zakład przeznaczony był dla więźniów karnych i aresztantów skazanych przez sądy okręgu wrocławskiego.
W ciągu kolejnych dwóch lat stał się miejscem odosobnienia dla młodocianych. Jednak ze względu na spadek ich liczby w 1926 roku powrócił do swojego pierwotnego przeznaczenia. 1 kwietnia 1940 r. dokonano ponownej zmiany przeznaczenia jednostki, w efekcie której zaczęto osadzać w niej młodocianych więźniów karnych, nieletnich narodowości polskiej, którzy po ukończeniu 14. roku życia odpowiadali przed sądami jak dorośli, a także odbywających karę obozu karnego.
22 stycznia 1945 r., na polecenie prokuratora generalnego we Wrocławiu, po uprzednim zwolnieniu części więźniów, zakład został ewakuowany do Stollberga via Legnica. Ostatnim naczelnikiem Strafanstalt Wohlau był radca Niedermöler. Cztery dni po ewakuacji opuszczony obiekt zajęły oddziały Armii Czerwonej. Wkrótce po tym komendant wojenny miasta mjr Nauman przekazał go w administrowanie NKWD. Wiele wskazuje na to, że w latach 1945-1948 zakład pełnił funkcję obozu filtracyjnego, w którym przetrzymywano przywożonych z terenu całych Niemiec obywateli ZSRR.
W latach 1948–1953 obiekt stał opuszczony. 16 marca 1957 r. ówczesny Minister Sprawiedliwości, Marian Rybicki utworzył więzienie w Wołowie, które rozpoczęło swoją działalność z dniem 1 kwietnia 1957 roku. W ciągu swojej dalszej, ponad półwiecznej działalności Zakład Karny w Wołowie zawsze zajmował istotne miejsce na mapie penitencjarnej Polski. Przez lata rozbudowywany stał się jedną z dziesięciu największych jednostek w kraju. Obecnie pojemność jednostki  wynosi 1035 miejsc w 260 celach mieszkalnych.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

mundur 76.jpg

 

76333.jpg

Umundurowanie Służby Więziennej w latach 1976-1996

Pod koniec lat 60. XX w. ujednolicono krój mundurów dla wojska i służb mundurowych. Dla wszystkich korpusów wojska i służb wprowadzono kurtki mundurowe kroju marynarkowego, z naszytymi kieszeniami i spodniami do trzewików.

W 1975 r. przywrócono w Służbie Więziennej stopnie wojskowe, bez korpusu chorążych.
Nowe przepisy mundurowe weszły w życie w 1976 roku. Kolejne:
1984 r. – utworzenie korpusu chorążych Służby Więziennej;
1986 r. – przepisy jednolite.

 

Obok wzory umunudrowania opracowane w oparciu o przepisy jednolite z roku 1986.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

XXXXX.jpg

QQQQQ.jpg

Krótka historia Centralnego Ośrodka Szkolenia Służby Więziennej w Kaliszu

1 września 1950 r. rozpoczęła działalność Szkoła Pracowników Straży Więziennej w Szczypiornie (aktualnie dzielnica Kalisza). Przez okres pięciu lat szkolono w Ośrodku tylko kadrę podoficerską.
1 sierpnia 1955 r. doszło do fuzji Szkoły Oficerskiej w Iławie ze Szkołą Pracowników SW w Szczypiornie. Zostało utworzone Centrum Wyszkolenia SW w Szczypiornie.

Z dniem 1 lipca 1969 r. w miejsce Centrum powołany został Ośrodek Szkolenia Służ­by Więziennej, z zadaniem prowadzenia działalności dydaktyczno-wychowawczej w odnie­sieniu do nowoprzyjętych do służby na stanowiska oficerskie i podoficerskie oraz organizo­wania kursów dokształcania i doskonalenia zawodowego funkcjonariuszy SW.

Lata 70. i 80., to okres intensywnej rozbudowy i modernizacji Ośrodka. Od 1982 r. słuchacze szkoły oficerskiej musieli legitymować się wykształceniem wyższym, a podoficerowie średnim. W 1984 r. powołano do życia szkołę chorążych. Aktualnie kiero­wani są do niej funkcjonariusze posiadający wykształcenie wyższe zawodowe.

W 1987 r. podniesiono rangę kaliskiej placówki i zmieniono jej nazwę na Centralny Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej. W okresie transformacji ustrojowej (po 1989 r.) w działalności Ośrodka nastąpiły istotne zmiany.
Gruntownej przebudowie uległy programy nauczania, których treści wzbogacono między innymi o wymogi wynikające ze standardów międzynarodowych. W tym okresie Ośrodek nawiązał i kontynuuje bliskie kontakty z ośrodkami akademickimi. Stał się inicja­torem i organizatorem różnorodnych przedsięwzięć o charakterze naukowym m.in. cyklicz­nych krajowych kongresów i sympozjów penitencjarnych. Wymianie doświadczeń służą liczne kontakty z ośrodkami szkoleniowymi służb więziennych innych państw.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Poniżej od góry: Mauser  wz.1898 (dwa egzemplarze), Mannnlicher-Caracano z bagnetem wz. 1891, Mosin-Nagant wz. 1891, w tle Mannlicher wz. 1895 (dwa egzemplarze).kolaż długa.jpg

Poniżej: w lewym górnym  rogu pistolet Browning wz. 1910, w prawym górnym rogu pistolet Mauser wz. 1914, w środku rewolwer Nagant wz. 1895.kolaż krótka.jpg

Uzbrojenie Straży Więziennej 1918-1939

W latach 1918–1932 podstawowym uzbrojeniem dla niższych funkcjonariuszy więziennych był karabin z bagnetem lub rewolwer i pałasz. Urzędnicy więzienni uzbrojeni byli w broń krótką, najczęściej pistolety (różnych typów, kalibrów i producentów, np.: Browning, Mauser, Parabellum, Steyer – Hahn, czy Walther), lub rewolwery oraz pałasz. Z broni białej bocznej tj. przepisowych pałaszy używano pruskich wz. 1889, francuskich wz. 1882 i wz. 1896,  austriackich  wz. 1861 i wz. 1904. Bardzo często wybierano jednak szable polskie wz. 1921, wz. 1921/22 czy wz. 1917, a nieco rzadziej szable niemieckie wz. 1896. Niżsi funkcjonariusze nosili na żabce przy pasie bagnet do karabinu Mannlicher – Carcano wz. 1891 w skórzanej pochwie.

Broń powtarzalna to głównie włoskie karabiny Mannlicher – Carcano wz.1891 oraz Vatterli – Vitali, austriackie Mannlicher wz. 1895, niemieckie Mauser wz. 1888 i wz. 1898, a także rosyjski Mosin wz. 1891. Karabin Mannlicher – Carcano wz. 1891 znalazł się w Polsce bezpośrednio z Włoch, zakupiony z kredytu udzielonego przez ten kraj, w okresie kwiecień – maj 1919 r. w ilości ogółem 6000 sztuk karabinów i karabinków. Ilość ta w kolejnych latach zwiększała się i karabinów Mannlicher – Carcano i Vetterli – Vitali wz. 70/87/15 (oba kalibru 6,5 mm) było w Polsce łącznie kilkanaście tysięcy sztuk.

Wydane przez Ministra Sprawiedliwości rozporządzenie z 3 grudnia 1932 r., w sprawie umundurowania i uzbrojenia Straży Więziennej, dało podstawy do ujednolicenia uzbrojenia i przezbrojenia więziennictwa. Podstawowym przepisowym karabinem Straży Więziennej pozostał karabin Mannlicher – Carcano wz. 1891, a z broni krótkiej rewolwer. Nie sprecyzowano jakie wzory rewolwerów miały być używane w służbie, określając jedynie kaliber broni na 7,65 mm. Zapewne były to najczęściej wówczas spotykane: Nagant wz. 1895, francuski MAS Mle wz. 1892 (znany jako Lebel St. Etienne) i austriacki Rast – Gasser wz. 1898.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 

Na zdjęciach poniżej: ZK Uherce Mineralne w trakcie budowy rok 1972; funkcjonariusze jednego z OZ w Bieszczadach lata 70; budynki mieszkalne funkcjonariuszy w Kalnicy i Średniej Wsi lata 70; samochód SW na bieszczadzkich bezdrożach. bieszczady1.jpg Na zdjęciach poniżej: specjalistyczne ćwiczenia terenowe funkcjonariuszy w Bieszczadach lata 70; prowizoryczne namioty w Uhercach Mineralnych rok 1972; funkcjonariusze ZK Uherce Mineralne.bieszczady2.jpg

 

Akcja Bieszczady

Ministerstwo Sprawiedliwości w 1965 r. podjęło decyzję o włączenie w proces zagospodarowania regionu Bieszczadów oraz Beskidu Niskiego w działalność więziennictwa. Początkowym zamiarem było eksperymentalne przejmowanie pod zarząd resortu słabych państwowych gospodarstw rolnych. Założenia organizacyjne przewidywały obsługę gospodarstw przez skazanych. Rozpoczęto proces tworzenia oddziałów zewnętrznych (OZ)  przy wielu gospodarstwach rolnych. Pierwszy taki oddział powstał w 1965 r. w Czystohorbie i podlegał Aresztowi Śledczemu w Sanoku. Pozytywne wyniki, jakie tam osiągnięto, spowodowały przejmowanie dalszych gospodarstw rolnych oraz tworzenie następnych jednostek penitencjarnych w rejonie zakładów karnych i oddziałów zewnętrznych. W 1967 roku pierwszą samodzielną jednostkę powołano w Moszczańcu wraz z podległymi oddziałami w Czystohorbie i Wisłoku. W 1968 r. przejęto gospodarstwo rolne w Łupkowie i powstał tu Oddział Zewnętrzny Aresztu Śledczego w Sanoku, który w 1969 roku został przekształcony w Zakład Karny w Łupkowie, w 1972 roku utworzono Zakład Karny w Uhercach Mineralnych. Niespełna rok funkcjonował zakład karny w Olszanicy, (ośrodek wypoczynkowy SW) oraz w Moczarach (przekształcony w OZ).  

Zakładom karnym podlegało kilkadziesiąt oddziałów zewnętrznych rozlokowanych na całym obszarze Bieszczad. Służba Więzienna zarządzała gruntami o powierzchni ponad 41 tys. ha, na których uprawiano zboża, len, rzepak,  hodowano kilka tys. krów, kilka tys. trzody chlewnej, ponad 10 tys. owiec. Osadzeni pracowali także przy budowie infrastruktury drogowej (zbudowano 70 km dróg  i 19 mostów), przy elektryfikacji i melioryzacji (zmelioryzowano ponad 14 tys. ha gruntów, wybudowano 5 oczyszczalni ścieków) oraz budowali domy, sklepy, szkoły, budynki gospodarcze. W 1972 r., aby sprawniej zarządzać całą strukturą więzienną w Bieszczadach, utworzono Delegaturę Centralnego Zarządu Zakładów Karnych w Sanoku, później przeniesioną do Leska.

W Bieszczadach Służba Więzienna intensywnie wykorzystywała konie, które w terenie górskim, gdzie sieć drogowa była słabo rozwinięta, sprawdzały się dużo lepiej niż tabor samochodowy. Koni używano nie tylko jako zwierząt pociągowych ale i także pod wierzch (do poruszania się w trudnym terenie pomiędzy poszczególnymi jednostkami, w trakcie dozorowani osadzonych przy pracy czy kontroli i inspekcji trudno dostępnych rejonów pracy). Większość funkcjonariuszy potrafiła jeździć konno, dla osób nie jeżdżących konno organizowano kursy jazdy konnej.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

kolaz mundury.jpg

Stopnie i umundurowanie Służby Więziennej  w latach 1954-75

 

W lipcu 1954 roku Dekretem Rady Państwa zmieniono nazwę Straży Więziennej na Służbę Więzienną. Wraz ze zmianą nazwy wprowadzono nowy podział stopni i ich nazwy, do tej pory używano stopni wojskowych.

Wzory nowego umundurowania Służby Więziennej określono w  uchwale Rady Ministrów z października 1955 r. , odpowiednie zarządzenie Ministerstwo Sprawiedliwości wydało w listopadzie 1956 r.

 

Funkcjonariuszy podzielono na młodszych i starszych.

 Młodszymi funkcjonariuszami Służby Więziennej byli:

  • strażnik,
  • starszy strażnik,
  • przodownik,
  • starszy przodownik.

Starszymi funkcjonariuszami Służby Więziennej byli:

  • aspirant,
  • podinspektor,
  • inspektor,
  • starszy inspektor,
  • komisarz I stopnia,
  • komisarz II stopnia,
  • komisarz III stopnia,
  • główny komisarz.

Ten podział i nazewnictwo utrzymały się do 1975 r., kiedy to przywrócono w Służbie Więziennej stopnie wojskowe. Wtedy też wprowadzono nowe wzory umundurowania.

 

Na ilustracji obok: w lewym górnym rogu mundur kobiecy funkcjonariusza młodszego; w prawym górnym rogu mundur wyjściowy kursanta szkolącego się na starszego funkcjonariusza; w prawym dolnym rogu funkcjonariusz starszy w płaszczu sukiennym; czapki patrząc od góry: starszego funkcjonariusza, głównego komisarza i młodszego funkcjonariusza.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Zegar w ZK Wronki odmierza czas już od ponad 120 lat. Poniżej zdjęcia zegara sprzed 1918 roku, z okresu międzywojennego, z lat 70-tych oraz współczesne.

kolaż zegar.jpg

WRONKI KOLAŻ.jpg

Zakład Karny we Wronkach

Obiekt więzienny we Wronkach zbudowany został w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, z przeznaczeniem na dom karny dla skazanych na dłuższą karę pozbawienia wolności oraz osadzonych pozostających do dyspozycji Sądu Prowincji Poznańskiej. Na ten cel władze miejskie Wronek odstąpiły władzom sądowym 18 hektarów ziemi pod zabudowę obiektu, który znajduje się w pobliżu dworca kolejowego i rzeki Warty. Budowa więzienia trwała od 15 marca 1889 roku do lipca 1894 roku. Więzienie to należało wówczas do najnowocześniejszych więzień urządzonych według systemu amerykańskiego i zaliczane było do kategorii więzień centralnych. Wronieckie więzienie składało się z trzech pawilonów czterokondygnacyjnych zbudowanych na planie krzyża. Poza pomieszczeniami więziennymi mieszczącymi około 800 przestępców, wybudowano kompleks budynków dla straży więziennej.

 We Wronkach, wraz z rozpoczęciem Powstania Wielkopolskiego - które wybuchło 27 grudnia 1918 roku w Poznaniu - więzienie otwarto i wypuszczono więźniów na wolność. Dwa dni później  podjęto decyzję o jego rozbrojeniu i przebywających w nim Niemców. Na przełomie grudnia 1918 roku i stycznia 1919 roku Wronki zostały wyzwolone. Wronieckie więzienie przemianowano na koszary, w których ćwiczyli żołnierze późniejszego II i VII Pułku Strzelców Wielkopolskich. Po zakończeniu walk, w więzieniu zaczęto osadzać działaczy organizacji robotniczych i komunistów. W 1919 roku przybyły do Wronek pierwsze kobiety skazane w procesach politycznych. W dniu 13 listopada 1921 roku Centralne Więzienie we Wronkach włączone zostało w system powstającego więziennictwa polskiego. W późniejszych latach - zgodnie z przeprowadzonymi reformami - więzienie zmieniło nazwę na „więzienie ciężkie”. Określenie to eksponowało poprzedni model represyjno-izolacyjnego wykonywania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie przyjęta została klasyfikacja zakładu sytuująca więzienie w grupie jednostek penitencjarnych przeznaczonych dla mężczyzn skazanych nie pierwszy raz oraz innych uznanych za szczególnie niebezpiecznych dla społeczeństwa. Często osadzano we Wronkach więźniów politycznych, którzy wcześniej działali w partiach socjalistycznych i komunistycznych, czy też chociażby w bojówkach nacjonalistycznych.

W okresie okupacji niemieckiej więzienie włączono w system więzień sądowych III Rzeszy w ramach tzw. Kraju Warty. Było to jedno z większych więzień wcielonych do Niemiec. Obiekt przeznaczony został dla mężczyzn i kobiet skazanych na karę więzienia od 6 miesięcy do 2 lat. Przez cały okres okupacji przez więzienie przeszło ponad 28000 więźniów. Liczba ta nie obejmuje jeńców, zakładników i innych osób osadzonych we Wronkach w pierwszych tygodniach okupacji. Najwyższy stan więźniów (4458) odnotowano 1 listopada 1942 roku.

Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej w dniu 25 stycznia 1945 roku polskie władze administracyjne postanowiły ponownie uruchomić więzienie we Wronkach. Na stanowisko naczelnika wyznaczony został Stefan Adamczewski – przedwojenny funkcjonariusz Straży Więziennej. Dopiero z końcem lutego 1945 roku w skład personelu więzienia wszedł funkcjonariusz skierowany przez Departament Więziennictwa i Obozów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Wiosną 1945 roku we wroneckim więzieniu przeważali jeńcy wojenni. Pierwsi więźniowie narodowości polskiej, skazani za przestępstwa pospolite, trafili do więzienia we Wronkach w połowie lutego 1945 roku. Natomiast w marcu przybył pierwszy transport żołnierzy Armii Krajowej skazanych w procesach politycznych. Centralne Więzienie we Wronkach zamieniło się na więzienie polityczne Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i osadzono w nim osoby niewygodne lub wrogo nastawione do nowego ustroju komunistycznego. W latach 1945 – 1956 przez więzienie we Wronkach przeszło co najmniej 15500 więźniów, przy czym zdecydowana większość była skazana na kary długoterminowe. Najwyższy stan dzienny odnotowano 1 marca 1950 roku, kiedy to sięgnął 3640 więźniów. Więzienie we Wronkach utraciło w zasadzie swój polityczny charakter jesienią 1956 roku,  W 1957 roku Wronki zostały przekwalifikowane na więzienie dla więźniów pospolitych, przede wszystkim recydywistów, jednakże nadal wykorzystywano je jako miejsce odosobnienia niektórych więźniów politycznych.

Aktualnie Zakład Karny we Wronkach przeznaczony jest dla mężczyzn jako zakład karny typu zamkniętego dla recydywistów penitencjarnych, zakład karny typu półotwartego dla recydywistów penitencjarnych, oraz osób z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo, skazanych uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych, skazanych uzależnionych od alkoholu, skazanych chorych na cukrzycę insulinozależną. Zakład karny we Wronkach jest jedną z największych jednostek penitencjarnych w Polsce, obecnie jego pojemność wynosi ponad 1400 osadzonych.

Zdjęcia Piotr Kochański i ze zbiorów NAC

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Bugajski.jpg

Zygmunt Bugajski

PIC_1-B-723-2 Wizyta nuncjusza papieskiego w&nbspPolsce Francesca Marmaggiego w&nbspWięzieniu Śledczym przy  Dzielnej  w&nbspWarszawie. 1935-04-06.jpg

Wizyta nuncjusza papieskiego Francesco Marmaggiego w więzieniu kobiecym przy ul. Dzielnej w Warszawie w 1935 r. Z. Bugajski siedzi w drugim rzędzie pierwszy od lewej. (Zdjęcie ze zbiorów NAC)

Bugajski2.jpg

Absolwenci I kursu w Szkole dla Wyższych Funkcjonariuszy Straży Więziennej, 19 grudnia 1934 r. Z. Bugajski siedzi trzeci od prawej strony w dolnym rzędzie.

 

Zygmunt Aleksander Bugajski - twórca przedwojennego polskiego systemu penitencjarnego.

Ur. 6 grudnia 1887 r.  w Dąbrowie Górniczej. Ukończył prawo na Uniwersytecie Moskiewskim i ekonomię w Instytucie Handlowym w Moskwie. Po zakończeniu studiów pracował jako urzędnik więzienny w Rosji. W 1917 r., w czasie sprawowania władzy przez Rząd Tymczasowy Kiereńskiego, był naczelnikiem więzienia na Tagance w Moskwie. Po powrocie do kraju organizował więziennictwo w odrodzonej Polsce. Był naczelnikiem więzienia Warszaw-Mokotów (1919) i Pawiak (1920). Od połowy 1920 r. był referentem w Ministerstwie Sprawiedliwości, później Radcą Ministerialnym. W 1939 r. został naczelnikiem Wydziału Penitencjarnego Departamentu Karnego. Odpowiadał m.in. za szkolenie personelu więziennego i był jednym z głównych twórców  reformy polskiego systemu penitencjarnego. Zainicjował utworzenie i uczestniczył w procesie organizowania, powołanej w 1923 r. pierwszej polskiej szkoły kształcącej pracowników więziennych. Był w niej wykładowcą i autorem podręczników dla słuchaczy. Odegrał szczególną rolę w kształtowaniu systemu  penitencjarnego przedwojennej Polski. 

Autor wielu prac naukowych poświęconych zagadnieniom penitencjarnym m.in.: Więzienioznawstwo, Zarys nauki o karze Część 1(1924), Więzienioznawstwo: Systemy więzienne. Część 2 (1925), Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego 1918–1928 (1929, redaktor), Podręcznik do egzaminu z zakresu więziennictwa praktycznego: Dla dozorców więziennych. Część 1 (1930), Nowa organizacja więziennictwa polskiego w oświetleniu historycznym (1937), Oświata i wychowanie fizyczne w więzieniach (1929), Praca więźniów (1929), Zasadnicze wiadomości z zakresu praktycznego więziennictwa (dla niższych funkcjonariuszów więziennych) (1925) oraz licznych artykułów w prasie branżowej. W ministerstwie zajmował się także działalnością inspekcyjną przeprowadzając kontrole w jednostkach penitencjarnych.  Pracował także jako wykładowca w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie - uzyskał stopień naukowy docenta. Działał w Komitecie Budowy Domów Uzdrowiskowych, początkowo jako członek honorowy a później jako przewodniczący, z którego inicjatywy powstał w Świdrze dom uzdrowiskowy dla funkcjonariuszy Straży Więziennej i ich rodzin „Orla Strzecha”.

W połowie września 1939 r., w trakcie ewakuacji, został zatrzymany przez Armię Czerwoną. Przekazany NKWD trafił do obozu w Szepietówce a później do Kozielska. Zamordowany w Katyniu wiosną 1940 r.

 

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Kobiety

ST K.jpg

 

Mężczyźni

ST M.jpg

Stopnie i umundurowanie Straży Więziennej

Podział i rodzaj stopni w Straży Więziennej w latach 1932-39 regulowało Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 sierpnia 1932 r. o Straży Więziennej. Umundurowanie i uzbrojenie obowiązujące w latach 1932-39 zostało uregulowane w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 grudnia 1932 r. w sprawie umundurowania i uzbrojenia Straży Więziennej. Oba  akty prawne zmieniały obowiązujące do 1932 r. stopnie i wzory umundurowania.

Korpus Straży Więziennej został podzielony na dwie kategorie funkcjonariuszy: wyższych funkcjonariuszy Straży Więziennej i niższych funkcjonariuszy Straży Więziennej.

Wyżsi funkcjonariuszami Straży Więziennej:

Główny Inspektor Straży Więziennej

Inspektor Straży Więziennej

Nadkomisarz Straży Więziennej

Komisarz Straży Więziennej

Podkomisarz Straży Więziennej

Aspirant Straży Więziennej

Niżsi funkcjonariuszami Straży Więziennej byli:

Przodownik Straży Więziennej

Starszy Strażnik Straży Więziennej

Strażnik Straży Więziennej

 

Na ilustracji obok wzory stopni służbowych niższych funkcjonariuszy Straży Więziennej, obowiązujące w latach 1932 – 1939, kołnierzyk kurtki mundurowej, kołnierz płaszcza oraz rękawy kurtki mundurowej i płaszcza.

Ilustracje Włodzimierz Orlikowski (kpt. SW w stanie spoczynku); Barwa i szarża. Historia munduru więziennego 1918 – 1944, Warszawa  2006 – ilustracje barwne w wykonaniu autora.

 

 Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Kolejna strona

Znajdź nas również na

Serwis Służby Więziennej