Ochrona społeczeństwa
Humanitarne i praworządne traktowanie osób pozbawionych wolności
Resocjalizacja skazanych

Międzynarodowy Dzień Psychologa

21 lutego obchodzimy Międzynarodowy Dzień Psychologa. Psycholog to zawód zaufania publicznego z prawie 150-letnią historią. Aktualnie w Służbie Więziennej zatrudnionych jest około 700 psychologów, którzy służbę pełnią m.in. w dziale penitencjarnym, terapeutycznym oraz w Ośrodkach Diagnostycznych i dwóch Domach dla Matek i Dzieci znajdujacych się na terenie ZN nr 1 w Grudziądzu i ZK w Krzywańcu. 

Początki psychologów w polskim więziennictwie

W 1955 roku w polskich więzieniach zostali zatrudnieni pierwsi psycholodzy. Wówczas w Centralnym Zarządzie Zakładów Karnych utworzono komórkę badawczą, której zadaniem było wypracowanie metod postępowania z więźniami trudnymi. Od 1958 r. funkcjonowały oddziały obserwacyjno rozdzielcze, w których psychologowie wykonywali badania diagnostyczne więźniów trudnych, zdemoralizowanych, recydywistów oraz tych, którzy popełniali przestępstwa z dużym nasileniem złej woli. Pod koniec lat 70. uszczegółowiono przepisy regulujące rolę psychologów w jednostkach penitencjarnych i część z nich jest aktualna jeszcze dziś. Od momentu powstawania psychologii penitencjarnej psycholodzy wnieśli duży wkład w osiągnięcia i odkrycia tej dziedziny. Nie tylko zajmowali się czynnościami praktycznymi, ale także realizowali badania naukowe na różnymi aspektami funkcjonowania więźniów.

Psychologia penitencjarna

Psychologia penitencjarna to specyficzna dziedzina nauki, którą trudno poznać jedynie z literatury. Jej podstawowym celem jest wyjaśnianie wpływu jaki wywiera izolacja więzienna na psychikę osadzonego i jak pokierować tym wpływem, aby był on pozytywny i przyczyniał się do zmian w zachowaniu osadzonych. Udziela ona odpowiedzi na pytanie - co myśli i czuje człowiek przebywający w izolacji więziennej oraz dlaczego zachowuje się w określony sposób. Analizuje także uwarunkowania przestępcze i planuje środki oddziaływań mające na celu ich zmianę. Bada skuteczność tych środków oraz ich wpływ na osoby poddawane resocjalizacji. W obszarze jej zainteresowania jest także rozwój i przemiana postaw osób izolowanych wobec siebie i innych. Psychologia penitencjarna opiera się przede wszystkim na podstawach wiedzy z zakresu psychologii ogólnej, rozwojowej, społecznej i klinicznej oraz korzysta z dorobku naukowego kryminologii, socjologii i pedagogiki.

Kwalifikacje

Aby zostać psychologiem więziennym należy posiadać wykształcenie psychologiczne. Realne tajniki pracy penitencjarnej można poznać dopiero po wstąpieniu w szeregi Służby Więzienne, i tak naprawdę poznaje się je od pierwszych, do ostatnich dni pracy za wysokim murem. Warto zaznaczyć, że służba psychologa w strukturach Służby Więziennej łączy kompetencje specjalisty w zakresie zdrowia psychicznego z odpowiedzialnością funkcjonariusza publicznego. Wymaga wysokich kwalifikacji zawodowych, odporności na stres, empatii oraz umiejętności podejmowania decyzji w warunkach podwyższonego ryzyka. Resztę umiejętności niezbędnych do pracy w warunkach izolacyjnych można nabyć w toku szkoleń oferowanych funkcjonariuszom podczas różnego rodzaju kursów i szkoleń.

Kadra psychologiczna grudziądzkiej jednostki

Psychologowie Służby Więziennej w pracy z osobami pozbawionymi wolności prowadzą oddziaływania, których efektywność ma przełożenie na bezpieczeństwo i porządek publiczny, ponieważ na co dzień pracują z osobami, które mają różnorodne problemy. W Zakładzie Karnym nr 1 w Grudziądzu i jego Oddziale Zewnętrznym aktualnie zatrudnionych jest łącznie 12 psychologów. Zatrudnieni są w różnych działach, który wyznaczają główny kierunek ich pracy z drugim człowiekiem. W swej codziennej pracy prowadzą terapię indywidualną, grupową, rozmawiają z więźniami, tłumaczą im zawiłości ich życia i starają się im pomóc. Wszystkich łączy to, że są otwarci, życzliwi, profesjonalni. Muszą znać problemy osób uwiezionych, żeby być skutecznymi w swej pracy. Istotnym elementem pracy psychologa jest również prowadzenie interwencji kryzysowych, zapobieganie zachowaniom autoagresywnym oraz wspieranie funkcjonariuszy i pracowników jednostki w sytuacjach trudnych zawodowo. Psychologowie realizują także zadania związane z oceną ryzyka powrotności do przestępstwa oraz przygotowaniem skazanych do opuszczenia zakładu karnego.

Dział Penitencjarny

Psycholog w dziale penitencjarnym to osoba, która ma do wykonania różnorodne zadania, w zależności od grupy wychowawczej, nad którą sprawuje opiekę. Po pierwsze zajmuje się diagnozą osoby pozbawionej wolności, m.in. poprzez przeprowadzenie wywiad, obserwację funkcjonowania osadzonych w izolacji penitencjarnej. Niektórzy osadzeni chętnie mówią o swoich sprawach, inni są natomiast skryci. Psycholog musi wówczas do nich dotrzeć. Praca psychologa w dziale penitencjarnym to bieżące konsultacje osadzonych, kontrola ich stanów psychicznych, wpieranie w sytuacjach tego wymagających. To również szeroko pojęta psychoedukacja, realizacja oddziaływań z zakresu profilaktyki uzależnień oraz korekcja deficytów. Psycholodzy penitencjarni poza indywidualną pracą z osadzonymi prowadzą zajęcia grupowe, programy readaptacji społecznej podczas, których motywują do zmiany, rozwijają umiejętności społeczne oraz poznawcze skazanych. Wzmacniają więzy podopiecznych z rodzinami. Sprawują opiekę także nad specyficznymi grupami osób np. będącymi w trakcie substytucyjnej terapii metadonowej, co obliguje psychologa do posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu uzależnień, czy kobietami ciężarnymi, gdzie niezbędna jest wiedza z zakresu psychologii prenatalnej.

Oddział Terapeutyczny dla skazanych uzależnionych od alkoholu

W tym miejscu psycholog jest także terapeutą uzależnień. Prowadzi terapię indywidualną oraz grupową zgodnie z kanonami zasad psychologii. Uczy swoich pacjentów nowych, korzystnych dla zdrowia zachowań oraz postaw. Realizuje psychoedukację oraz treningi umiejętności. Pracuje w zespole terapeutycznym, dzięki czemu na co dzień ma wsparcie współpracowników. Praca w takim miejscu wymaga od psychologa posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu uzależnień.

Oddział dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo

Praca psychologa w tym oddziale wymaga indywidualnych oddziaływań względem każdego podopiecznego, gdyż podłoże problemów skazanych odbywających karę w systemie terapeutycznym zazwyczaj ma głębokie i różnorodne korzenie. To oddział, gdzie psycholog ma dużo pracy. Często efekty oddziaływań są odroczone w czasie, gdyż podłoże problemów tej grupy osadzonych zazwyczaj mają głębokie korzenie, nierzadko sięgające dzieciństwa skazanych. Psycholog tego oddziału musi ściśle współpracować z lekarzem psychiatrą i posiadać wiedzę kliniczną dotyczącą zdrowia psychicznego, jego normy i patologii.

Dom dla Matki i Dziecka przy zakładzie karnym

Praca psychologa w tym miejscu to całe spectrum wiedzy o człowieku. Od urodzenia do późnej dorosłości. Wymaga umiejętności diagnostycznych dzieci i dorosłych. Kobiety odbywające karę pozbawienia wolności często zmagają się z trudnymi doświadczeniami życiowymi, kryzysami emocjonalnymi czy brakiem wzorców prawidłowego rodzicielstwa. Psycholog pomaga im przede wszystkim radzić sobie ze stresem i poczuciem winy, rozwijać umiejętności komunikacyjne, budować poczucie własnej wartości oraz przygotować się do pełnienia roli matki po zakończeniu odbywania kary. Prowadzi regularne konsultacje indywidualne oraz zajęcia grupowe sprzyjające wzmacnianiu odpowiedzialnych postaw rodzicielskich i wspierających proces readaptacji społecznej. Szczególną uwagę poświęca się także najmłodszym. Psycholog monitoruje rozwój emocjonalny i społeczny dziecka, obserwuje relację z matką oraz – w razie potrzeby – inicjuje działania wspierające jego prawidłowy rozwój. Celem jest zapewnienie dziecku bezpiecznego środowiska oraz minimalizowanie negatywnych skutków izolacji penitencjarnej. Obecność psychologa w Domu dla Matki i Dziecka przy zakładzie karnym ma kluczowe znaczenie dla realizacji celów resocjalizacyjnych. Wsparcie specjalisty sprzyja budowaniu trwałych więzi rodzinnych, zwiększa szanse na prawidłowe funkcjonowanie po opuszczeniu zakładu karnego oraz przeciwdziała wykluczeniu społecznemu. Praca ta wymaga nie tylko wysokich kompetencji zawodowych, ale również empatii, wrażliwości i odpowiedzialności. Jest to służba na rzecz dobra dziecka, wsparcia rodziny i skutecznej resocjalizacji.

Psycholodzy w Służbie Więziennej to osoby, które posiadają szeroką wiedzę o człowieku. Praca w jednostce penitencjarnej to możliwość spotkania szeregu różnorodnych przypadków. To miejsce, które psychologa bardzo szybko uczy praktyki i nie daje przestrzeni na teoretyczne podejście do problemów.

Tekst: kpt. Karolina Sławińska

Zdjęcie: archiwum OISW w Bydgoszczy, Wojciech Łączkowski