Ochrona społeczeństwa
Humanitarne i praworządne traktowanie osób pozbawionych wolności
Resocjalizacja skazanych

Funkcjonariusz z pasją

To ważne by powiedzieć to wprost: por. Marcin Nowicki nie jest jedynie „pasjonatem historii”, on od lat wykonuje systematyczną źródłową pracę, która wymaga cierpliwości, dokładności i odpowiedzialności za słowo. Gromadzi dokumenty, zestawia fakty, odczytuje archiwalia, analizuje plany i fotografie. Robi to nie po to aby stworzyć opowieść efektowną, lecz po to aby była prawdziwa. W ten sposób buduje coś czego żadna instytucja nie powinna tracić: pamięć o miejscu, o ludziach, o realiach służby w kolejnych epokach – pamięć, która tłumaczy skąd przyszliśmy i dlaczego dziś jesteśmy tacy jacy jesteśmy.

W codziennej służbie por. Marcin Nowicki pełni zadania w dziale kwatermistrzowskim i właśnie to zestawienie robi szczególne wrażenie: z jednej strony bieżące obowiązki wymagające rzetelności i operacyjnej dokładności, z drugiej – praca badawcza wykonywana konsekwentnie, po godzinach, bez rozgłosu i bez oczekiwania natychmiastowej gratyfikacji. To model służby rozumianej szerzej niż etat: jako trwałe zaangażowanie w sprawy formacji jej wizerunek i jej prestiż.

Najpełniej widać skalę wkładu por. Marcina Nowickiego w trzech publikacjach, które – czytane razem – układają się w dojrzałą, wieloetapową narrację o grudziądzkim więziennictwie. W książce Od klasztoru do więzienia autor prowadzi czytelnika przez dzieje kościoła i klasztoru reformatów – obiektu, który od ponad 200 lat stanowi siedzibę zakładu karnego. Zebrany materiał archiwalny obejmujący dokumenty, listy, mapy, plany i fotografie pokazuje proces przemiany funkcji tego miejsca: od przestrzeni zakonnej przez czas kasaty i zmiany przeznaczenia budynków, aż po utrwalenie roli penitencjarnej. Ta książka jest czymś więcej niż historią murów. Jest opowieścią o tym jak miejsce przechodzi kolejne etapy, a wraz z nimi zmienia się instytucjonalna odpowiedzialność i społeczna rola.

Szczególna historia grudziądzkiego Więziennictwa

W pracy Więziennictwo Grudziądzkie 1920–1939 por. Marcin Nowicki skupia się na okresie II Rzeczypospolitej, gdy po odzyskaniu niepodległości budowano struktury państwa a wraz z nimi kształtowano nowoczesne więziennictwo. Książka wypełniała istotną lukę bo wcześniej brakowało opracowania, które kompleksowo opisywałoby działalność miejskich więzień w tamtym czasie. Szczególnie poruszający jest wątek wysiłku załogi grudziądzkiego domu karnego, która przez długi czas w trzyosobowym składzie nadzorowała zasadnicze prace remontowe by możliwie szybko uruchomić jednostkę. Autor nie traktuje tego epizodu jako ciekawostki – pokazuje go jako świadectwo odpowiedzialności i determinacji ludzi służby, którzy rozumieli, że instytucja działa wtedy gdy ktoś bierze na siebie ciężar jej realnego budowania nawet w warunkach dalekich od ideału.

Z kolei W cieniu dwóch więzień dotyka powojennej rzeczywistości i zmian systemowych, które po 1945 r. redefiniowały funkcjonowanie instytucji państwa oraz praktykę wykonywania kary. Por. Marcin Nowicki prowadzi czytelnika przez trudne, niejednoznaczne realia, zachowując perspektywę badacza i funkcjonariusza zarazem: z jednej strony pokazuje ciągłość miejsca i jego pamięci, z drugiej – konsekwencje zmian organizacyjnych, kadrowych i ustrojowych dla codzienności służby. To opowieść, która uczy, że instytucja bywa zmienna w formie ale jej sens – odpowiedzialność za porządek, bezpieczeństwo i profesjonalne wykonywanie zadań – musi pozostać stały.

Działalność jednostki wartością dla ogółu 

W tym miejscu warto przejść od opisu do refleksji bo przykład por. Marcina Nowickiego ma znaczenie praktyczne dla każdego czytelnika, szczególnie dla funkcjonariuszy. Po pierwsze jego praca pokazuje, że prestiż formacji buduje się nie tylko przez bieżące wyniki i procedury lecz również przez zdolność do mądrego opowiadania o sobie. Gdy por. Marcin Nowicki opisuje dzieje grudziądzkiego więziennictwa na podstawie źródeł odbiera przestrzeń uproszczeniom i stereotypom. Zamiast emocjonalnych skrótów daje fakty, kontekst i ciągłość. To jest promocja dojrzała: oparta na prawdzie i szacunku dla służby.

Po drugie jego dorobek przypomina, że pamięć instytucji ma wartość wychowawczą i integrującą. Nowi funkcjonariusze widzą, że wchodzą do formacji o głębokich korzeniach, a doświadczeni – że ich codzienna praca jest kolejnym rozdziałem tej samej większej historii. Kiedy por. Marcin Nowicki opisuje realia służby w różnych epokach nie tworzy pomnika, tworzy pomost – między dawnymi a obecnymi pokoleniami, między codziennością a etosem, między służbą „tu i teraz” a odpowiedzialnością, która trwa.

Po trzecie wreszcie jego postawa daje prosty ale mocny wniosek: w formacji liczy się to co robimy wtedy gdy nikt nie każe. Por. Marcin Nowicki nie musiał poświęcać prywatnego czasu na żmudne badania, selekcję źródeł, składanie faktów w rzetelną narrację, mógł pozostać wyłącznie przy obowiązkach wynikających ze stanowiska, a jednak wybrał drogę trudniejszą – drogę odpowiedzialności za pamięć instytucji, za jej obraz i za prawdę o jej dziejach.

Dla Stowarzyszenie Oficerów Więziennictwa to przykład szczególnie ważny, bo pokazuje sens doceniania tych działań, które wzmacniają formację długofalowo. Historia spisana przez por. Marcina Nowickiego to nie tylko publikacje, to narzędzie budowania autorytetu, to świadectwo profesjonalizmu i to dowód, że służba może mieć wymiar wykraczający poza zmianę służbową. Dzięki takim ludziom instytucja nie jest wyłącznie strukturą – staje się wspólnotą pamięci, odpowiedzialności i wartości.

Wkład w promocję Służby Więziennej

Na zakończenie warto wrócić do sedna: mundur to nie tylko obowiązek ale i postawa. Por. Marcin Nowicki pokazuje, że można służyć formacji również wtedy gdy kończy się dzień pracy – przez troskę o jej historię, przez rzetelność badawczą i przez szacunek do tych, którzy byli przed nami. I właśnie w tym widać najpełniej jak bardzo ludzie potrafią poświęcić się dla służby: nie dla nagłówków i nie dla uznania lecz po to by pamięć, sens i prestiż formacji trwały dalej – mocne, oparte na faktach i godne tych, którzy ją współtworzą każdego dnia.

Ten wkład w promocję więziennictwa i budowanie prestiżu formacji został wyraźnie zauważony. W dniu 24 listopada 2021 r. w Zakładzie Karnym nr 1 w Grudziądzu odbyła się uroczystość wręczenia wysokiego odznaczenia stowarzyszeniowego: Odznaki Zasłużonego dla Jednostki Penitencjarnej, którą – uchwałą Zarządu Głównego nr KM/ZJD/2/21 z 15 października 2021 r. – nadano por. Marcinowi Nowickiemu. Odznaka została przyznana „za wybitne zasługi na polu kształtowania i popularyzowania obywatelskiego stosunku do Służby Więziennej”, co w praktyce oznacza uhonorowanie pracy, która wzmacnia autorytet formacji poprzez rzetelną, źródłową opowieść o jej lokalnych korzeniach.

tekst/zdjęcia: mjr Sebastian Kłosiński.