Funkcjonariusze Służby Więziennej wraz ze studentami Uniwersytetu Gdańskiego opracowali i zrealizowali na terenie jednostek penitencjarnych program resocjalizacji sprzyjający readaptacji społecznej skazanych pt.: „ZKultura” – „sztuka życia” w warunkach izolacji więziennej i poza nią.

Historia powstania

Program „ZKultura” jest programem interdyscyplinarnym realizowanym przez funkcjonariuszy Służby Więziennej i studentów Uniwersytetu Gdańskiego oraz osoby przynależące do Koła Naukowego Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Refectum”.

Pomysł na stworzenie programu zrodził się w roku 2016 podczas organizowanych przez Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Gdańsku warsztatów metodycznych z zakresu tworzenia i realizowania programów resocjalizacji sprzyjających przygotowaniu skazanych do readaptacji społecznej, przeznaczonych dla kadry penitencjarnej. Drugi etap powstania programu miał miejsce na Uniwersytecie Gdańskim w latach 2017-2018 w ramach fakultatywnego przedmiotu z zakresu tworzenia i realizacji autorskich programów resocjalizacyjno-readaptacyjnych. Studenci uzupełniających studiów magisterskich II roku pedagogiki resocjalizacyjnej z elementami psychoterapii Uniwersytetu Gdańskiego oraz studenci przynależący do Koła Naukowego Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Refectum”, pod opieką naukową dr Moniki Marczak, stworzyli w wyżej wymienionej tematyce propozycje programów, które stały się bazą do powstania finalnej wersji programu „ZKultura”. Powstałe na uczelni programy dostosowano do zaplecza penitencjarnego, uzyskując pilotażową wersję programu. Trzecim etapem było szkolenie specjalistyczne, organizowane przez Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Gdańsku w listopadzie 2018 r. Stworzono wówczas pilotażową wersję programu resocjalizacyjno-readaptacyjnego „ZKultura”, określono jego cele, zidentyfikowano czynniki ryzyka i tym samym zdefiniowano grupy docelowe oraz stworzono narzędzia ewaluacyjne. Na każdym etapie programu merytoryczną opiekę sprawowała dr Monika Marczak z Uniwersytetu Gdańskiego, która tak mówi o tym przedsięwzięciu:

ZKultura jest programem z pozoru banalnym i uniwersalnym, jednak poruszane w nim treści stanowią bazę do głębszych zmian obrazu siebie osób biorących w nim udział oraz świadomego ich funkcjonowania w relacjach z innymi w warunkach izolacji jak i poza nią. Dla mnie jako koordynatora tego programu kierowanie i współpraca z ludźmi otwartymi, pełnymi pasji i zaangażowania była czystą przyjemnością.

Trochę teorii

Program sprzyjający przygotowaniu do readaptacji społecznej skazanych ZKultura ma na celu przekazanie uczestnikom – osobom pozbawionym wolności – wiedzy i umiejętności z zakresu kompetencji poznawczych, emocjonalnych i społecznych, stanowiących podstawę „sztuki życia” zarówno w warunkach izolacji więziennej jak i poza nią.

Zidentyfikowane czynniki ryzyka, których zmiana będzie prowadzić do zmniejszenia ryzyka powrotu do przestępstwa zostały wyodrębnione w oparciu o cztery sfery życia ludzkiego: sferę poznawczą, emocjonalną, społeczną i sferę motywacji. 

Program został skonstruowany w taki sposób, aby na każdym z ośmiu spotkań mówić o kulturze w różnych jej dziedzinach. Nie mówimy tu tylko o literaturze, malarstwie, muzyce czy filmie. Osadzeni podczas warsztatów mają możliwość zgłębienia zagadnień związanych z szeroko pojętą kulturą osobistą, kulturą słowa, czy kulturą komunikacji. To także próba postawienia osadzonego w relacji do samego siebie, innych ludzi i świata.

Współprowadząca zajęcia w kwidzyńskim zakładzie karnym studentka Uniwersytetu Gdańskiego Sandra Płuszka tak mówiła:

Nasze zajęcia były miejscem, gdzie spotkali się ludzie z różnymi historiami, przeżyciami i przemyśleniami, którzy potrafili się odciąć od otaczającego ich świata, wyjść poza pewną monotonię i wspólnie zrobić coś dla samych siebie.

Po co to wszystko?

Program powstał w wyniku obserwacji deficytów i potrzeb przebywających w izolacji penitencjarnej osadzonych. Brak wiedzy dotyczącej podstawowych aspektów życia codziennego (rozpoznawania emocji, asertywności, komunikacji…) a często nieumiejętność radzenia sobie ze stresem, stawiania granic, czy planowania i przewidywania skutków własnych działań bywają trudnościami, które często mają konsekwencje prawne. Dlatego tak ważne jest zarówno przekazanie wiedzy jak i warsztatowe wykształcenie umiejętności, dzięki którym osadzeni mogą posiąść „sztukę życia”. To, że zajęcia z ZKultury są potrzebne nie ulega wątpliwości.

Próbę postawienia odpowiedzi na powyższe pytanie możemy znaleźć w ankietach ewaluacyjnych osadzonych. Jeden z uczestników tak napisał:

Moim zdaniem zajęcia bardzo mi pomogły. Trochę przemyślałem i uwierzyłem, że jeszcze może być dobrze.

Współpraca

Razem możemy więcej – tak można podsumować współpracę nad programem „ZKultura”. Teoria bez praktyki jest tylko zbiorem pojęć, definicji i hipotez, natomiast praktyka bez teorii jest błądzeniem po omacku. Dlatego tak ważna i potrzebna była wielomiesięczna współpraca Służby Więziennej ze środowiskiem akademickim nad opracowaniem i wdrożeniem do realizacji tych zajęć. Autorami i realizatorami programu są funkcjonariusze Służby Więziennej i studenci Uniwersytetu Gdańskiego. Koordynatorem programu na poszczególnych etapach jego tworzenia i prowadzenia była dr Monika Marczak z Uniwersytetu Gdańskiego, która bacznie przyglądała się postępom, doradzała w kwestiach merytorycznych i spajała całe to przedsięwzięcie. O współpracy ze Służbą Więzienną tak mówi:

Innowacyjnym elementem programu ZKultura jest współpraca wychowawców ze studentami w każdym etapie od tworzenia programu poprzez jego realizację aż do ewaluacji. Pilotaż programu pokazał, że ta współpraca przyniosła wiele korzyści obu stronom, ale co najważniejsze przyczyniła się do wzrostu efektywności prowadzonych oddziaływań.

Mjr Ireneusz Łepkowski – specjalista Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Gdańsku skromnie mówi o swoim udziale twierdząc, że:

Całą pracę wykonali ludzie na oddziałach w bezpośredniej pracy z osadzonymi.

Aby realizacja programu mogła objąć jak najszerszą grupę docelową współpraca nad opracowaniem i wdrożeniem programu wyszła także poza okręg gdański. Zakład Karny Nr 1 w Grudziądzu czynnie włączył się w pracę nad programem realizując zajęcia ze znajdującymi się w izolacji penitencjarnej kobietami. To ważne, aby stworzyć możliwość objęcia takimi zajęciami jak najszerszą grupę osadzonych.

Realizująca program w ZK Kwidzyn kpt. Anna Orzechowska – Winnicka tak opisała swój udział w programie:

Od samego początku pomysł bardzo mnie zainteresował. Współpraca z Uniwersytetem Gdańskim, ze studentami to coś nowego i ciekawego w pracy wychowawcy. To możliwość wymiany doświadczeń, a także sposób na spojrzenie na naszą pracę z drugiej, innej strony. Współpraca układała się znakomicie. Każdemu życzę takiej współpracy. (...) Jestem zaszczycona, że mogłam tworzyć wraz z innymi, doświadczonymi funkcjonariuszami SW tak ciekawy program. Spotkanie grupy funkcjonariuszy i studentów, przy opiece Pani Marczak, to przepis na sukces, a przede wszystkim wymiana poglądów, doświadczeń i pomysłów na cały proces resocjalizacji skazanych.

Zajęcia z Kultury - ZKultury

W resocjalizacji nie można się zatrzymywać. Trzeba iść z duchem czasu, bacznie obserwować i nadążać za najnowszymi osiągnięciami środowiska naukowego. Twórcy ZKultura wychodząc właśnie z takiego założenia opracowali narzędzie, które będzie mogło mieć zastosowanie w wielu różnych jednostkach penitencjarnych a może nawet wyjść poza mury więzienia. Dotychczas program ten pilotażowo został zrealizowany w Zakładach Karnych w Gdańsku-Przeróbce, Kwidzynie, w Zakładzie Karnym Nr 1 w Grudziądzu, oraz w Aresztach Śledczych w Gdańsku i Wejherowie a to dopiero początek drogi.

Na koniec jeszcze jedno słowo od uczestnika tych zajęć:

Dzień uczy dzień (każdego dnia jesteśmy coraz bardziej doświadczeni i mądrzejsi). Mam pozytywne wrażenia z zajęć. Dziękuję.

My także dziękujemy wszystkim prowadzącym za zaangażowanie się w ten projekt i dr Monice Marczak za opiekę merytoryczną. To właśnie dzięki Wam powstało kolejne, bardzo dobre narzędzie do pracy z osadzonymi.

 

Zobacz także: „ZKultura” w ZK Nr 1 Grudziądz, Galeria - ZK Kwidzyn oraz Instytut Pedagogiki UG o „ZKultura"

 

Opracowanie: mjr Marek Stuba
Zdjęcia: kpt. Anna Orzechowska–Winnicka, por. Agnieszka Szultka, st. szer. Agnieszka Kowalewska-Śwircz, szer. Natalia Abramek

Generuj pdf
Znajdź nas również na
Serwis Służby Więziennej