INNI, A JEDNAK TACY SAMI, OSOBNO, A JEDNAK RAZEM.

Służba Więzienna realizując przepisy prawna (Kodeks Karny Wykonawczy – KKW) wykonuje karę pozbawienia wolności w systemie zwykłym, programowanego oddziaływania oraz w systemie terapeutycznym (art. 81 KKW). W systemie terapeutycznym odbywają karę skazani m.in. uzależnieni od alkoholu albo innych środków odurzających lub psychotropowych. Karę w tym systemie wykonuje się przede wszystkim w oddziałach terapeutycznych o określonej specjalizacji (art. 96 KKW). W oddziałach tych terapia prowadzona jest w oparciu o programy opracowane przez specjalistów psychoterapii uzależnień, zatwierdzone przez organ nadrzędny czyli Dyrektora Generalnego Służby Więziennej. Tworzone są one w oparciu o główne nurty terapeutyczne oraz czerpią z bogatego doświadczenia szkół psychoterapii. Zawierają takie elementy jak: model teoretyczny, spektrum celów głównych oraz celów szczegółowych, metody oraz techniki oddziaływań, harmonogramy itp. Większość oddziałów bazuje na integratywnej terapii uzależnień. Standardowa oferta terapeutyczna dla skazanych uzależnionych od alkoholu to 3 –miesięczne, a w przypadku uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych 6 – miesięczne, stacjonarne programy terapeutyczne, o poszerzonym spektrum celów, które obejmują często nie tylko psychoterapię uzależnienia, ale również rehabilitację i resocjalizację skazanych uzależnionych (DULUTH, ART, HIOB itp.). W polskich jednostkach Penitencjarnych bazę terapeutyczną stanowi 50 oddziałów terapeutycznych, z czego 33 to oddziały dla uzależnionych od alkoholu (1250 miejsc), oraz 17 oddziałów dla uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych (657 miejsc). W roku 2019 oddziaływaniom terapeutycznym z uwagi na uzależnienie od alkoholu poddanych było 6148 skazanych oraz 1750 skazanych uzależnionych środków odurzających lub substancji psychotropowych.

Populacja pacjentów oddziałów terapeutycznych dla skazanych uzależnionych od alkoholu jest widocznie zróżnicowana wiekowo. Jednakże zaobserwować można wśród nich większą liczebność osób w wieku 30-44 lat. Natomiast populacja skazanych uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych jest zdecydowanie młodsza i oscyluje w przedziale 19-34 lat. W śród skazanych odbywających terapię w warunkach izolacji więziennej dominują ci, którzy po raz pierwszy w swoim życiu zostali objęci terapią uzależnienia. skazanych, którzy brali udział w terapii w przeszłości jest stosunkowo mniej i stanowią oni ok. 45% wszystkich uczestników leczenia.

Kadrę tych oddziałów stanowią terapeuci, psycholodzy i wychowawcy. Są oni w znakomitej większości funkcjonariuszami Służby Więziennej. Liczbę tę uzupełniają także zatrudniani pracownicy cywilni. Trzon kadry terapeutycznej stanowią certyfikowani specjaliści psychoterapii uzależnień akredytowani przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomani, jak również osoby będące w procesie certyfikacji. Pozostałą część personelu oddziałów stanowią pracownicy (np.: wychowawcy), którzy nie prowadzą oddziaływań terapeutycznych i w przypadku których, szkolenie zawodowe w zakresie terapii uzależnień ma charakter fakultatywny. Aktualne wewnętrzne regulacje prawne Służby Więziennej opierają się na wolnościowych uregulowaniach w zakresie certyfikacji specjalistów i instruktorów psychoterapii uzależnień i nakładają na pracowników więziennych oddziałów terapeutycznych obowiązek zdobywania takich samych kwalifikacji, jakich oczekuje się od terapeutów uzależnień pracujących w wolnościowych ośrodkach terapeutycznych. Należy jednak mieć na uwadze, iż szkolenie terapeutów jest procesem wieloetapowym, długoterminowym i w związku z tym także kosztownym. Dzięki życzliwości Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomani możliwe jest objęcie znacznej części pracowników więziennictwa dofinansowaniem kolejnego etapu szkolenia jakim jest superwizja niezbędna w procesie certyfikacji.

W Areszcie Śledczym w Suwałkach od 2006 r. funkcjonują z powodzeniem dwa oddziały dla w/w pacjentów. Sumaryczna pojemność oddziałów liczy sobie 65 miejsc, w tym 49 miejsc dla skazanych uzależnionych od alkoholu oraz 16 miejsc dla skazanych uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych. Są one zorganizowane w ramach jednego działu terapeutycznego, którego rolą i głównym zadaniem jest realizacja programów terapeutycznych, jak również oddziaływania resocjalizacyjne. Oddziały przeznaczone są dla skazanych uzależnionych, młodocianych (do 21 roku życia) oraz dorosłych odbywających karę pozbawienia wolności po raz pierwszy, zakwalifikowanych do odbywania kary w zakładzie karnym typu półotwartego (tj. z podgrupą klasyfikacyjną M-2/t, P-2/t), których, zgodnie z Międzynarodową Statystyczną Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, zdiagnozowano jako osoby uzależnione od alkoholu oraz substancji psychoaktywnych. Skazani ci są kierowani do oddziału terapeutycznego na podstawie:

- decyzji Komisji Penitencjarnej,

- nakazu Sądu Penitencjarnego w trybie art. 117 Kodeksu Karnego Wykonawczego,

- nakazu sądu orzekającego w trybie art. 62 Kodeksu Karnego.

Podstawowy program bazuje na integratywnej terapii uzależnień uzupełnionej o teorię zmiany (J. O.Prochaska, J. C.Norcross i C. C.Diclemente). Transteoretyczny model zmiany wydaje się najbardziej odpowiadać potrzebom populacji osadzonych rozpoczynających terapię w w warunkach izolacji więziennej. Stadia procesu zmiany dobrze odzwierciedlają zjawiska zachodzące u osadzonych przybywających do oddziału:

prekontemplacja - grupy osadzonych oporujących, będących w silnych mechanizmach zaprzeczania z brakiem motywacji do dokonywania autentycznych wewnętrznych zmian lub z motywacją zewnętrzną podyktowaną głównie czynnikami penitencjarnymi tj.: chęć polepszenia warunków odbywania karych, uniknięcie sądowego nakazu leczenia, otrzymanie zatrudnienia w trakcie odbywania kary, wcześniejsze opuszczenie zakładu karnego itp.)

kontemplacja - osoby świadome problemu, jednakże wahające się z podjęciem decyzji o zmianach.

Natomiast pacjenci chętni do współpracy, dostrzegający problem, uznający problem uzależnienia, często po nawrotach zakończonych zapiciem, po doświadczeniach udziału w terapiach mogą znaleźć odpowiednie oddziaływania w stadiach: przygotowania i działania.

Terapia odbywa się w warunkach zakładu typu półotwartego, gdzie skazani z uwagi na swoje dotychczasowe właściwe funkcjonowanie w warunkach izolacji oraz predyspozycje psychofizyczne korzystają z określonej w Kodeksie Karnym wykonawczym swobody oraz przywilejów. Pacjenci uzależnieni od alkoholu oraz od środków odurzających lub substancji psychotropowych są zakwaterowani wspólnie w jednym oddziale mieszkalnym, niejednokrotnie w tych samych celach. Wpływa to pozytywnie na przełamywanie barier i wzajemnych uprzedzeń wynikających zarówno z rodzaju uzależnienia jak również z różnicy wieku czy życiowych doświadczeń. Podlegają oni wielu niesprzyjającym czynnikom zakłócającym procesy terapeutyczne, które to czynniki mają swoje źródło w nieformalnych zasadach więziennych. Podział formalny między nimi uwidacznia się dopiero na poziomie organizacji grupowych oraz warsztatowych zajęciach terapeutycznych. Wspólne natomiast są takie elementy jak zebrania społeczności terapeutycznej, zajęcia kulturalno-oświatowe oraz sportowe.

Kadrę działu terapeutycznego stanowi zespół składający się ze specjalistów psychoterapii uzależnień z wieloletnim stażem i bogatym doświadczeniem. Są oni jednocześnie funkcjonariuszami Służby Więziennej, co nie pozostaje bez znaczenia dla zachodzących procesów terapeutycznych oraz relacji pacjent – terapeuta. Sytuacja ta motywuje personel oddziału do wzmożonych działań w kierunku budowania bezpiecznej, trwałej oraz autentycznej relacji terapeutycznej, traktowanej jako główny czynnik leczący.

Praca w więziennym oddziale terapii uzależnień metodycznie nie odbiega szczególnie od pracy w placówkach wolnościowych. Oddziałami terapeutycznymi zarządza jeden kierownik oraz jeden zespół terapeutyczny, który dzięki takiemu rozwiązaniu ma większy wgląd we wszelkie procesy zachodzące zarówno w całej społeczności terapeutycznej, poszczególnych grupach oraz w procesach indywidualnych. Pracownicy prowadzą grupowe i indywidualne oddziaływania terapeutyczne, spotykają się na zebraniach klinicznych zespołu, gdzie podejmowane są wszystkie decyzje, omawiają indywidualne oraz grupowe procesy terapeutyczne, prowadzą niezbędną dokumentację. Zespół poddaje swoją pracę regularnej superwizji.

Do dnia dzisiejszego w oddziaływaniach terapeutycznych realizowanych w tutejszym oddziale wzięło udział 2537 skazanych uzależnionych od alkoholu oraz 520 skazanych uzależnionych od środków odurzających lub substancji psychotropowych.

Jedną z płaszczyzn, dzięki której zarówno specjaliści terapii uzależnień jak i psychologowie oraz wychowawcy penitencjarni budują bazę skutecznych narzędzi wspierania osób pozbawionych wolności w powrocie do społeczeństwa jest również współpraca ze wspólnotami samopomocowymi AA i NA.

Od 2015 roku w Oddziale Terapeutycznym w Areszcie Śledczym w Suwałkach jak i we wszystkich pozostałych więziennych oddziałach terapii uzależnień, dokonywane są pomiary efektywności prowadzonej psychoterapii. Dotychczasowe wyniki badań ewaluacyjnych wskazują na skuteczność prowadzonych oddziaływań. Zaobserwowano wzrost świadomości problemu w badanej populacji oraz wzrost częstotliwości podejmowania skutecznych działań mających na celu realne pozytywne zmiany. Badania prowadzone są na podstawie wystandaryzowanych metod dobranych a także opracowanych przez pracowników Biura Penitencjarnego Centralnego Zarządu Służby Więziennej współpracujących z ośrodkami naukowymi w kraju. Program oddziału może być modyfikowany przez zespół terapeutyczny w oparciu o wyniki przeprowadzonej ewaluacji, w kierunku optymalizacji oddziaływań terapeutycznych i zwiększenia ich efektywności. Ostatecznym celem takich działań jest opracowanie najbardziej skutecznego sposobu oddziaływań wobec osób u których problem alkoholowy skutkuje kolejnymi pobytami w izolacji penitencjarnej.

Inni ponieważ odizolowani od społeczeństwa, tacy sami ponieważ borykający się tymi samymi problemami i konsekwencjami wynikającymi z uzależnienia, co osoby uzależnione, będące na wolności. Inni ponieważ przyszło im podjąć decyzję o zmianie w specyficznym środowisku podkultury przestępczej, tacy sami ponieważ mają takie samo prawo do bycia szczęśliwymi wartościowymi ludźmi.

Tekst: mjr Andrzej Bujkowski 

Zdjecia: st. chor. Dariusz Maksimowicz

Generuj pdf
Znajdź nas również na
Serwis Służby Więziennej