100 lat więziennictwa w niepodległej Polsce

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Harmonogram.jpg

Służba Więzienna obchodząc sto lat swego istnienia aktywnie włączyła się w obchody stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości. Lutowe uroczystości z okazji Święta Służby Więziennej, które miały miejsce w całej Polsce, rozpoczęły ten cykl.

Szczegółowy harmonogram obchodów stulecia powstania Służby Więziennej: kliknij grafikę po lewej stronie.

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Bugajski.jpg

Zygmunt Bugajski

PIC_1-B-723-2 Wizyta nuncjusza papieskiego w&nbspPolsce Francesca Marmaggiego w&nbspWięzieniu Śledczym przy  Dzielnej  w&nbspWarszawie. 1935-04-06.jpg

Wizyta nuncjusza papieskiego Francesco Marmaggiego w więzieniu kobiecym przy ul. Dzielnej w Warszawie w 1935 r. Z. Bugajski siedzi w drugim rzędzie pierwszy od lewej. (Zdjęcie ze zbiorów NAC)

Bugajski2.jpg

Absolwenci I kursu w Szkole dla Wyższych Funkcjonariuszy Straży Więziennej, 19 grudnia 1934 r. Z. Bugajski siedzi trzeci od prawej strony w dolnym rzędzie.

 

Zygmunt Aleksander Bugajski - twórca przedwojennego polskiego systemu penitencjarnego.

Ur. 6 grudnia 1887 r.  w Dąbrowie Górniczej. Ukończył prawo na Uniwersytecie Moskiewskim i ekonomię w Instytucie Handlowym w Moskwie. Po zakończeniu studiów pracował jako urzędnik więzienny w Rosji. W 1917 r., w czasie sprawowania władzy przez Rząd Tymczasowy Kiereńskiego, był naczelnikiem więzienia na Tagance w Moskwie. Po powrocie do kraju organizował więziennictwo w odrodzonej Polsce. Był naczelnikiem więzienia Warszaw-Mokotów (1919) i Pawiak (1920). Od połowy 1920 r. był referentem w Ministerstwie Sprawiedliwości, później Radcą Ministerialnym. W 1939 r. został naczelnikiem Wydziału Penitencjarnego Departamentu Karnego. Odpowiadał m.in. za szkolenie personelu więziennego i był jednym z głównych twórców  reformy polskiego systemu penitencjarnego. Zainicjował utworzenie i uczestniczył w procesie organizowania, powołanej w 1923 r. pierwszej polskiej szkoły kształcącej pracowników więziennych. Był w niej wykładowcą i autorem podręczników dla słuchaczy. Odegrał szczególną rolę w kształtowaniu systemu  penitencjarnego przedwojennej Polski. 

Autor wielu prac naukowych poświęconych zagadnieniom penitencjarnym m.in.: Więzienioznawstwo, Zarys nauki o karze Część 1(1924), Więzienioznawstwo: Systemy więzienne. Część 2 (1925), Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego 1918–1928 (1929, redaktor), Podręcznik do egzaminu z zakresu więziennictwa praktycznego: Dla dozorców więziennych. Część 1 (1930), Nowa organizacja więziennictwa polskiego w oświetleniu historycznym (1937), Oświata i wychowanie fizyczne w więzieniach (1929), Praca więźniów (1929), Zasadnicze wiadomości z zakresu praktycznego więziennictwa (dla niższych funkcjonariuszów więziennych) (1925) oraz licznych artykułów w prasie branżowej. W ministerstwie zajmował się także działalnością inspekcyjną przeprowadzając kontrole w jednostkach penitencjarnych.  Pracował także jako wykładowca w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie - uzyskał stopień naukowy docenta. Działał w Komitecie Budowy Domów Uzdrowiskowych, początkowo jako członek honorowy a później jako przewodniczący, z którego inicjatywy powstał w Świdrze dom uzdrowiskowy dla funkcjonariuszy Straży Więziennej i ich rodzin „Orla Strzecha”.

W połowie września 1939 r., w trakcie ewakuacji, został zatrzymany przez Armię Czerwoną. Przekazany NKWD trafił do obozu w Szepietówce a później do Kozielska. Zamordowany w Katyniu wiosną 1940 r.

 

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Kobiety

ST K.jpg

 

Mężczyźni

ST M.jpg

Stopnie i umundurowanie Straży Więziennej

Podział i rodzaj stopni w Straży Więziennej w latach 1932-39 regulowało Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 sierpnia 1932 r. o Straży Więziennej. Umundurowanie i uzbrojenie obowiązujące w latach 1932-39 zostało uregulowane w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 grudnia 1932 r. w sprawie umundurowania i uzbrojenia Straży Więziennej. Oba  akty prawne zmieniały obowiązujące do 1932 r. stopnie i wzory umundurowania.

Korpus Straży Więziennej został podzielony na dwie kategorie funkcjonariuszy: wyższych funkcjonariuszy Straży Więziennej i niższych funkcjonariuszy Straży Więziennej.

Wyżsi funkcjonariuszami Straży Więziennej:

Główny Inspektor Straży Więziennej

Inspektor Straży Więziennej

Nadkomisarz Straży Więziennej

Komisarz Straży Więziennej

Podkomisarz Straży Więziennej

Aspirant Straży Więziennej

Niżsi funkcjonariuszami Straży Więziennej byli:

Przodownik Straży Więziennej

Starszy Strażnik Straży Więziennej

Strażnik Straży Więziennej

 

Na ilustracji obok wzory stopni służbowych niższych funkcjonariuszy Straży Więziennej, obowiązujące w latach 1932 – 1939, kołnierzyk kurtki mundurowej, kołnierz płaszcza oraz rękawy kurtki mundurowej i płaszcza.

Ilustracje Włodzimierz Orlikowski (kpt. SW w stanie spoczynku); Barwa i szarża. Historia munduru więziennego 1918 – 1944, Warszawa  2006 – ilustracje barwne w wykonaniu autora.

 

 Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

Św Krzyż 2.jpgŚw Krzyż 1.jpg

Święty Krzyż -  Więzienie Ciężkie

Więzienie Ciężkie na Świętym Krzyżu mieściło się na Łysej Górze, w budynkach po skasowanym klasztorze benedyktynów. Funkcjonowało od 1886 r. jako więzienie carskie, zaś od 1918 r. po przejęciu przez polską administrację kierowano tu skazanych za najcięższe zbrodnie, pedofilii, brutalnych rabusiów czy psychopatycznych  morderców, jak  również więźniów politycznych. Karę odbywał tu m.in. Stepan Bandera. Mini­ster sprawiedliwości Stanisław Car w piśmie do premiera Walerego Sławka nazwał je wprost „najcięższym więzieniem w typie dawnej katorgi rosyjskiej”.

Ze względu na warunki atmosferyczne i usytuowanie geograficzne był to najsurowszy zakład karny w Polsce. Na początku lat 20-tych ubiegłego wieku śmiertelność wśród osadzonych wynosiła prawie 30 proc. W latach 30-tych w więzieniu karę odbywało średnio 500-800 osadzonych.

Długoletnim (lata 1921-39) naczelnikiem więzienia był Mieczysław Butwiłowicz, dzięki jego staraniom więzienie zelektryfikowano (zbudowano małą więzienną elektrownię), rozbudowano sieć warsztatów, w których osadzeni produkowali m. in. doskonałej jakości meble, beczki i płótno.

Największy bunt więź­niów w okresie międzywo­jennym wybuchł 20 września 1925 r. właśnie na  Świętym Krzyżu. Na czele buntu stanął były żołnierz Jan Kowalski (skazany na dożywocie za liczne morderstwa). Więźniowie zdobyli broń przechowywaną w kancelarii zakładu. Próbowali wydostać się poza mury więzienia. Próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Zatrzymali ich okoliczni mieszkańcy i strażacy, uzbrojeni w prywatną broń naczelnika Butwiłowicza. Sytuację ostatecznie opanowano po przybyciu oddziałów Policji z Kielc. W wyniku buntu zginęło dwóch funkcjonariuszy Straży Więziennej. W trakcie walk zabito 5 osadzonych (wśród nich przywódcę buntu), 12 zostało rannych (dwóch zmarło później w wyniku ran).

Obecnie na Świętym Krzyżu funkcjonuje Klasztor Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego oraz Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Oba obiekty są udostępnione dla zwiedzających.

Na zdjęciach m. in.: wieloletni naczelnik więzienia Mieczysław Butwiłowicz, zabudowania więzienne, pomnik upamiętniający zabitych w trakcie buntu funkcjonariuszy, oddział Policji w trakcie pacyfikacji buntu. (zdjęcia ze zbiorów NAC)

 

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

W służbie penitencjarnej.jpg

„W Służbie Penitencjarnej”  - czasopismo Straży Więziennej

„W Służbie Penitencjarnej” było dwutygodnikiem wydawanym w latach 1936-1939, jego odbiorcami byli przede wszystkim niżsi funkcjonariusze Straży Więziennej. Jego charakter i zawartość najlepiej charakteryzuje początek pierwszego artykułu zamieszczonego w pierwszym wydaniu pisma: „Czasopismo to jest przeznaczone zarówno dla funkcjonariuszów Straży Więziennej, jak również dla funkcjonariuszów zakładów wychowawczych i poprawczych. Pismo to ma za zadanie oświetlać czytelnikom zagadnienia życia państwowego, społecznego oraz pogłębiać  wiadomości, dotyczące ich pracy, udzielać im rad i wskazówek, zarówno z dziedziny życia służbowego, jak i prywatnego.”

Pierwszy numer  „W Służbie Penitencjarnej” opublikowano 3 maja 1936 roku, ostatni, 80. numer pisma ukazał się 15 sierpnia 1939 roku. 

Pismo było wydawane przez Kasę Wzajemnej Pomocy Funkcjonariuszów Straży Więziennej, pierwszym redaktorem czasopisma został Stanisław Sokołowski, w sierpniu 1936 roku po jego śmierci, obowiązki redaktora przejął Józef Fietkiewicz, który sprawował tę funkcję do końca istnienia czasopisma.

Po lewej: strony tytułowe pierwszego i ostatniego numeru „W Służbie Penitencjarnej”

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 

Oznaka SW123.jpg

Oznaka przedwojennej Straży Więziennej

„Na otoku czapki poniżej orła okrągła gwiazda żółta (rozeta) z literami pośrodku S.W.” cyt. z Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 1935 r. o umundurowaniu i uzbrojeniu Straży Więziennej. W tak lakoniczny sposób opisano oznakę Straży Więziennej w przepisach dotyczących umundurowania. Oznakę na czapkach służbowych, typu angielskiego, nosili przedwojenni więziennicy.

 Obowiązywały dwa wzory oznaki:

  • wyższego funkcjonariusza Straży Więziennej – na zdjęciu obok w lewym górnym rogu
  • niższego funkcjonariusza Straży Więziennej – na zdjęciu obok w prawym dolnym rogu

W czasie II wojny światowej na terenach pod okupacją niemiecką oznakę SW noszono nadal na czapkach, zazwyczaj w miejsce orzełka.

Oznaki Straży Więziennej ze zbiorów kpt. P. Mitury

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

image2018-02-02-143430-1.jpgEdmund Krzymuski.jpg

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r., tak jak w pozostałych dziedzinach funkcjonowania państwa, tak w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności oraz organizacji więzień, obowiązywało w Polsce pięć różnych porządków prawnych, pozostałych po państwach zaborczych: prawo niemieckie, austriackie, rosyjskie, prawo byłego Królestwa Polskiego i prawo węgierskie. Tworzenie jednego, spójnego systemu więziennictwa było stopniowe (w miarę przyłączania poszczególnych ziem do Polski) i trwało do roku 1922. Kadrę więzienną rekrutowano przede wszystkich spośród Polaków dotychczas pracujących w więziennictwie oraz wysłużonych wojskowych.

Na zdjęciu obok prawdopodobnie kadra więzienia w Grodnie – jeszcze w umundurowaniu rosyjskim. Zdjęcie ze zbiorów kpt. P. Mitury.

 

 

Celem unifikacji różnych systemów prawnych powołano w 1919 r. Komisję Kodyfikacyjną, efektem jej prac był m.in. Kodeks postępowania karnego z 1929 r.,  który obejmował również prawo karne wykonawcze. Jego autorem był profesor prawa uniwersytetu Jagiellońskiego Edmund Krzymuski - zdjęcie po lewej (ze zbiorów NAC).

                                Oznaka Straży Więziennej bez tła.png                        

222.jpg

7 i 8 II 1919 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekrety o zorganizowaniu „Okręgowych Dyrekcji Więziennych” oraz w sprawie „Tymczasowych Przepisów Więziennych” Były to jedne z pierwszych aktów prawnych wydanych w odrodzonej Polsce, na podstawie których utworzono Straż Więzienną. W dekrecie z 7 lutego jest mowa o organizacji okręgowych dyrekcji więziennych. Była to instytucja, która miała być łącznikiem między Ministerstwem Sprawiedliwości a jednostkami penitencjarnymi. Powołano wówczas pięć okręgów: Warszawa, Mokotów (później Siedlce), Łódź, Lublin i Kielce. Dyrekcje okręgowe zajmowały się regulaminem życia więziennego oraz kontrolą więzień w zakresie finansów, administracji i gospodarki.

Od roku 2011, 8 lutego w rocznicę tych wydarzeń obchodzone jest święto Służby Więziennej.

Krótka prezentacja o historii więziennictwa - kliknij plakat po lewej.

Oznaka Straży Więziennej bez tła.png

 

Znajdź nas również na

Serwis Służby Więziennej