Resocjalizacja, to poza ochroną społeczeństwa podstawowe zadanie Służby Więziennej. Osoby przebywające w więzieniach, nie tylko popełniły przestępstwa, za które muszą odbyć karę, niejednokrotnie też muszą zmierzyć się ze swoimi problemami psychologicznymi, takimi jak różnego typu zaburzenia psychiczne czy uzależnienia. Niektórzy z nich nie potrafią przystosować do typowych warunków odbywania kary, wówczas wymagają specjalistycznych oddziaływań i kierowani są do oddziałów terapeutycznych dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo. W polskich jednostkach penitencjarnych działają 22 takie oddziały. W okręgu gdańskim taki oddział dla recydywistów znajduje się w Zakładzie Karnym w Sztumie.

-Oddział nasz, mówi psycholog i terapeuta uzależnień kpt. Dorota Błaszczyk, liczy ponad stu osadzonych i przebywają w nim skazani, wobec których typowe metody oddziaływań resocjalizacyjnych nie przynoszą pożądanych efektów. Mają oni trudności w zaadaptowaniu się do wymogów i warunków wynikających z wykonywania kary pozbawienia wolności. Są tu recydywiści, skierowani przez komisję penitencjarną na podstawie diagnozy psychologiczno-penitencjarnej, na wniosek psychologa lub w oparciu o wyrok sądowy.

Do oddziału terapeutycznego trafiają przede wszystkim osoby sprawiające trudności wychowawcze, zdemoralizowane, z różnego typu zaburzeniami psychicznymi, a także ci, którzy nie potrafią się dostosować do warunków panujących w więzieniu. Osadzeni ci mają poważne problemy z kontrolowaniem reakcji agresywnych, izolują się od otoczenia, mają skłonność do autoagresji. Wśród nich są i tacy, którzy prezentują silne postawy roszczeniowe. W oddziale przebywają także skazani, którzy popełnili przestępstwa przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności w związku ze zdiagnozowanymi zaburzeniami preferencji seksualnych. Dominującym rozpoznaniem wśród pacjentów oddziału są zaburzenia osobowości. Co trzeci skazany odbywający karę ma problemy z nadużywaniem alkoholu.

Z osadzonymi na co dzień pracuje zespół terapeutyczny złożony z kierownika oddziału, 4 psychologów, jeden z nich jest terapeutą uzależnień, 3 wychowawców oraz 2 terapeutów zajęciowych i pielęgniarka. Ten zespół profesjonalistów przyjmuje osadzonego do oddziału terapeutycznego, prowadzi obserwację w pierwszym okresie pobytu, diagnozuje jego problemy i zaburzenia oraz sporządza, realizuje, a następnie weryfikuje Indywidualny Program Terapeutyczny dla każdego skazanego.

-Głównym celem prowadzonych wobec skazanych oddziaływań, podkreśla Dorota Błaszczyk, jest zapobieganie pogłębianiu się patologicznych cech ich osobowości, przywracanie równowagi psychicznej, kształtowanie zdolności współżycia społecznego i przygotowanie ich do samodzielnego życia, a przez to zmniejszenie ryzyka powrotu na drogę przestępstwa. Uczymy ich jak sobie radzić z odreagowaniem napięć psychicznych, agresją, budowania relacji społecznych, czy jak w przypadku osób uzależnionych od różnych substancji i osób z zaburzeniami preferencji seksualnych, podjąć decyzję udziału w terapii.

Podczas codziennych spotkań terapeutycznych, zarówno w kontakcie indywidualnym jak i grupowym psychologowie, terapeuci i wychowawcy pracują ze skazanymi nad poprawą i stabilizacją stanu psychicznego, osłabianiu tendencji do podejmowania zachowań autoagresywnych, wspierają w budowaniu procesu motywacji koniecznej do realizacji celów osobistych osadzonych adekwatnych do ich możliwości i uruchomienia zasobów osobistych. Pomagają w kształtowaniu poczucia odpowiedzialności za własne zachowanie, edukują uzależnionych, wspierają ich w procesie leczenia i rehabilitacji, motywują do podejmowania działań zmierzających do budowania wsparcia społecznego na wolności po zakończeniu kary, pełnienia podstawowych ról społecznych, zdobycia wykształcenia i nowych kwalifikacji zawodowych, dostosowanych do ich możliwości i ujawnianych zaburzeń.

Psychokorekcją indywidualną w oddziale terapeutycznym objęci są wszyscy osadzeni. Częstotliwość spotkań dostosowana jest do potrzeb, możliwości intelektualnych osadzonych oraz postępów w realizacji indywidualnego programu terapeutycznego. Indywidualna praca z pacjentem ma zróżnicowaną formę, a metody pracy psycholog dostosowuje do charakteru ujawnianych reakcji dezadaptacyjnych oraz etiologii zaburzeń psychicznych.

W oddziale terapeutycznym prowadzi się oddziaływania korekcyjne o charakterze grupowym. Odbywają się różnego rodzaju grupy edukacyjne, w tym dla osób z problemem alkoholowym i narkotykowym, zajęcia psychoedukacyjne z zakresu radzenia sobie z napięciem i komunikacji międzyludzkiej, treningi umiejętności społecznych oraz grupa terapeutyczna dla skazanych z zaburzeniami preferencji seksualnych i trening zastępowania agresji.

Praca terapeutyczna i resocjalizacyjna w tych obszarach pozwala osadzonym na lepsze radzenie sobie z problemami w życiu codziennym, przygotowuje ich do samodzielnego życia poza więzieniem, kształtuje umiejętności współżycia społecznego oraz zmniejszenia ryzyka powrotności do przestępstwa.

Ważną formą oddziaływania wobec osadzonych, którzy mają problemy psychiczne jest terapia zajęciowa. Pod opieką terapeuty skazani wykonują różne prace zgodnie z własnymi możliwościami i zainteresowaniami, nabierają nowych umiejętności, rozwijają uzdolnienia twórcze. Wykonują prace artystyczne z różnych materiałów, malują, rzeźbią, robią modele. Terapia zajęciowa pozwala zaktywizować osadzonych ujawniających głębokie zaburzenia psychiczne, osłabia skłonność do izolacji i bierności, zapobiega negatywnym skutkom ograniczenia aktywności, która towarzyszy izolacji więziennej.

Bardzo ważną rolę w procesie terapeutycznym odgrywa wychowawca. Metody kontaktu i pracy z osadzonymi zaburzonymi psychicznie są bardzo zróżnicowane, mówi wychowawca Mariusz Wojciechowski, jak choćby przedstawianie akceptowanych społecznie wzorów zachowań w kontakcie bezpośrednim, właściwy dobór osadzenia w celach mieszkalnych, uświadamianie skutków zachowań oraz kształtowanie umiejętności ich przewidywania, powierzanie pełnienia określonych ról społecznych, racjonalne rozwiązywanie sytuacji konfliktowych, umożliwianie przeżycia nowych pozytywnych doświadczeń, mediacja. Rola wychowawcy polega również na pozornie błahych sprawach jak: wdrażanie osadzonych do przestrzegania podstawowych wymogów regulaminu i porządku wewnętrznego, kształcenie nawyku dbania o higienę osobistą czy czystość w celi mieszkalnej. Wychowawca wspólnie z innymi członkami zespołu pracuje również nad osłabieniem zachowan agresywnych i autoagresją, eliminowaniem postaw konfrontacyjnych i roszczeniowych, wyrobieniem nawyku poszukiwania pomocy u personelu w rozwiązywaniu sytuacji trudnych, zachęca do nawiązywania kontaktu z najbliższą rodziną.

Uzupełniająca, ale jakże ważną formą oddziaływań są także zajęcia kulturalno-oświatowe. Osadzeni uczestniczą w projekcjach filmów, po których odbywają się dyskusje, konkursach tematycznych, koncertach, zachęcani są do czytania książek i prasy, uczestniczą w turniejach oddziałowych i programowanych zajęciach plastycznych. Celem tych zajęć jest poprawa stanu psychicznego, wypełnianie osadzonym czasu wolnego, przeciwdziałanie apatii i nudzie, udział w kulturze, kształtowanie celowej aktywności. Kształceniu umiejętności współzawodnictwa, współpracy i aktywizacji służą również prowadzone zajęcia sportowo-rekreacyjne, takie jak: usprawniająca ruchowo rekreacja, gry sportowe i edukacyjne.

Pacjenci oddziału, kwalifikujący się do nauczania motywowani są do uzupełnienia wykształcenia i zdobycia zawodu, niektórzy podejmują nawet próby zdania egzaminu maturalnego. Skazani o obniżonym poziomie intelektualnym przejawiający deficyty w zakresie czytania, pisania i liczenia, obejmowani są programem z zakresu nauki czytania, pisania i podstawowych operacji matematycznych.

Personel oddziału współpracuje z rodzinami skazanych w celu zachęcenia ich do współpracy w prowadzonej terapii, a także motywowaniu obu stron do wzajemnych kontaktów, gdyż podtrzymywanie więzi rodzinnych jest najlepszą formą wsparcia dla osadzonych i zwiększa szansę na powrót ich do społeczeństwa.

W zakresie udzielania pomocy postpenitencjarnej osadzonym przebywającym w oddziale, zespół terapeutyczny ściśle współpracuje z różnymi instytucjami działającymi w obszarze społecznej readaptacji. Działania te obejmują m.in.: współpracę z Komisją do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności-monitoruje sprawy związane z obiegiem wymaganej dokumentacji, z Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w celu umieszczenia skazanych wymagających opieki w Domach Pomocy Społecznej, z MOPS w zakresie udzielania pomocy osadzonym opuszczającym zakład karny lub ich rodzinom w trakcie pobytu osadzonego w ZK, z Powiatowymi Urzędami Pracy. Personel oddziału współpracuje z kuratorami sądowymi, ośrodkami leczniczymi, w których osadzeni mogą kontynuować leczenie po opuszczeniu zakładu karnego oraz innymi instytucjami, w zależności od potrzeb osadzonych.

- W mojej ocenie, posumowuje psycholog Dorota Błaszczyk ze sztumskiego oddziału terapeutycznego, psycholog w oddziale terapeutycznym, aby czerpać z pracy satysfakcję, a także zachować własną równowagę i zdrowie psychiczne, powinien umieć w każdym ze swoich podopiecznych zobaczyć człowieka, który w tej chwili potrzebuje pomocy. Na pewno trzeba mieć świadomość zaburzeń przebywających tu więźniów, a zwłaszcza ich licznych, wymyślnych sposobów na przetrwanie izolacji. Jednak bycie „pomagaczem”, w tym miejscu, nadaje sens mojej pracy. Przydatna jest tez dla mnie umiejętność czerpania radości z małych, drobnych sukcesów. O spektakularne efekty w pracy terapeutycznej jest bardzo trudno. Kieruję się zasadą: oto przyszedł do mnie człowiek, nie narkoman, nie pijak, czy psychopata, zwykły człowiek. Ten człowiek potrzebuje dziś pomocy, zastanowię się wspólnie z nim, co można zrobić, aby rozwiązać jego problem.

Tekst i zdjecia: mjr Małgorzata Sarnowska

Znajdź nas również na

Serwis Służby Więziennej